«5» είναι τα πέντε εικονογραφημένα βιβλία που ένας εικονογράφος βάζει στη δική του, προσωπική λίστα αγαπημένων. Κάθε μήνα, μία Ελληνίδα ή ένας Έλληνας δημιουργός ανοίγει τη βιβλιοθήκη του και επιλέγει πέντε εκείνα βιβλία – ελληνικά ή ξένα, παλιότερα ή καινούρια, για παιδιά ή ενήλικες. Βιβλία που αγάπησε, που τον συγκίνησαν, που μπορεί να τον επηρέασαν στη δουλειά του ή απλώς που απολαμβάνει να επιστρέφει σε αυτά. Μέσα από τις επιλογές τους και τα μικρά κείμενα που τις συνοδεύουν, παίρνουμε μια μικρή γεύση από τον προσωπικό αναγνωστικό και εικαστικό τους κόσμο: τους δημιουργούς που θαυμάζουν, τις εικόνες που τους έχουν μείνει, τα βιβλία που θα ήθελαν να έχουν πάντα στη βιβλιοθήκη τους. Και μαζί, έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε κι εμείς τίτλους και δημιουργούς που ίσως δεν είχαμε συναντήσει μέχρι σήμερα. Ένα μικρό, άτυπο μάθημα εικονογράφησης, λοιπόν. Μια ματιά στον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τα βιβλία εκείνοι που τα κάνουν εικόνα και μια εισαγωγή στον υπέροχο κόσμο της εικονογράφησης, από τους ανθρώπους που τον γνωρίζουν καλύτερα.
Επιμέλεια στήλης: Ζωή Κοσκινίδου
Η Ελένη Τσαλδίρη ξεκίνησε τις σπουδές της στη ζωγραφική στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βενετίας, στο ιστορικό εργαστήριο του φουτουριστή Emilio Vedova. Στη συνέχεια βρέθηκε να παρακολουθεί μαθήματα στο Β’ Εργαστήριο Χαρακτικής της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας και στο Εργαστήρι Γραφικών Τεχνών “Η Τέχνη του Βιβλίου”. Η διαρκής αναζήτησή της γύρω από τη συγγραφή σε σχέση με την εικονογράφηση βιβλίων τα οποία απευθύνονται σε παιδιά την οδήγησε το 2008 στην Αγγλία, και συγκεκριμένα στο Cambridge School of Arts, στο πλαίσιο μεταπτυχιακού προγράμματος. Από το 1997 εργάζεται ως καθηγήτρια καλλιτεχνικών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και σε εργαστήρια δημιουργικής απασχόλησης. Από το 2010 έχει παρουσία στον συγγραφικό χώρο ως δημιουργός εικαστικών σειρών και βιβλίων για παιδιά. Στη στήλη 5 του Αυγούστου, επιλέγει και παρουσιάζει τα πέντε πιο αγαπημένα της βιβλία και μας εξηγεί τους λόγους που τα επέλεξε. Αναφέρει μάλιστα: “Είναι αλήθεια ότι κουβαλάμε βιώματα και ανθρώπους απ’ την παιδική μας ηλικία μέχρι το τέλος της ζωής μας. Κι αυτό συμβαίνει ξεκάθαρα στο μυαλό και την καρδιά των ανθρώπων που ασχολούνται με τις τέχνες. Αυτό συνέβη και σε μένα. Μ’ έναν Μικρασιάτη παππού, που δε σταμάταγε ποτέ να λέει ιστορίες και να τις πλαισιώνει με κατασκευές, ήταν πολύ εύκολο να αγαπήσω τα βιβλία, τις ιστορίες και τα εικαστικά. Η σύνδεση μου αυτή με τους δημιουργικούς ανθρώπους συνεχίζει να υφίσταται, αφού δίνουν τροφή στη φαντασία και την τεχνική μου. Θα μπορούσα να αναφέρω πολλούς περισσότερους από πέντε καλλιτέχνες που με εμπνέουν, όμως θα σταθώ σε εκείνους που με τα έργα τους άλλαξαν τον τρόπο που σκέφτομαι και λειτουργώ στον μαγικό χώρο του βιβλίου”.
Where the Wild Things Are – Maurice Sendak, Εκδόσεις Harper and Row, 1963.
Σε κείμενο και εικόνες του Maurice Sendak, το Where the wild things are (σ.σ. το βιβλίο κυκλοφορεί πλέον και στα ελληνικά από τις εκδ. Παπαδόπουλος) αναδεικνύει τη μεγαλοφυία του καλλιτέχνη. Είναι ίσως το μοναδικό βιβλίο που εντάσσει τόσο ξεκάθαρα και αθόρυβα το συναίσθημα του μικρού ήρωα, κλιμακώνοντας το κατά τη διάρκεια της πλοκής του. Ο Μαξ θυμώνει και η απόφασή του να φύγει από το σπίτι, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, δημιουργεί μια σειρά από αλυσιδωτά συναισθήματα που θα ζήσει ο ίδιος, αλλά και οι συμπρωταγωνιστές του, καθώς και ο αναγνώστης του βιβλίου. Η vintage εικονογράφηση που θυμίζει χαρακτικά τυπώματα και η ενδιαφέρουσα ιδέα του στησίματος χαρακτηρίζουν το βιβλίο ως το καλύτερο παιδικό εικονογραφημένο βιβλίο που φτιάχτηκε ποτέ. Οι εικόνες στην αρχή είναι μικρές, αρχίζουν όμως να καταλαμβάνουν, όσο προχωρά το κείμενο και το συναίσθημα κορυφώνεται, περισσότερο χώρο. Στη μέση του βιβλίου κυριαρχούν τα μεγάλα έντονα «σαλόνια», όπου οι εικόνες απλώνονται σε δύο σελίδες. Ο Μαξ είναι ο «βασιλιάς» των πιο άγριων συναισθημάτων του κι αυτό είναι ολοφάνερο. Το βιβλίο κλείνει σιγά σιγά καθώς το συναίσθημα καταλαγιάζει και οι εικόνες μικραίνουν. Σύμφωνα με τον Martin Salisburry, Θεωρητικό και Διευθυντή του MA In Children’s Books Illustration του Anglia Ruskin University of Cambridge (τυχερή που υπήρξα φοιτήτριά του!), με το βιβλίο αυτό ξεκινά το ταξίδι της εικονογράφησης σε όλο τον κόσμο.
The Take It-Take It-Lady – Kveta Pacovska, Minedition, 2018
Η Τσέχα Kveta Pacovska, βραβευμένη με το βραβείο Andersen του 2002, θεωρείται ιέρεια της εικονογράφησης. Είχα την χαρά να την γνωρίσω στην Διεθνή Έκθεση Παιδικού βιβλίου στην Μπολόνια το 2022. Δεν έχω συναντήσει άλλον εικονογράφο να δημιουργεί, με τους μαρκαδόρους του έναν ολόκληρο «κόσμο», κάθε φορά, στην αφιέρωση του βιβλίου της. Επαναστατική, ανεξάντλητη, παιχνιδιάρα, έντονη, αγέραστη, ακούραστη, κυβιστική, πρωτοποριακή και πόσα ακόμη θα μπορούσε κανείς να αναφέρει γι’ αυτό τον μύθο των παιδικών εικονογραφημένων βιβλίων. Για την Kveta ένα εικονογραφημένο βιβλίο είναι η πρώτη γκαλερί για ένα παιδί. Παρόλο που το άσπρο και το μαύρο δεν συμπεριλαμβάνονται στο χρωματικό φάσμα ( αφού αντιπροσωπεύουν το φως και το σκοτάδι), εκείνη τα θεωρούσε χρώματα. Και μάλιστα με τη μέγιστη αντίθεση. Για την Kveta η μέγιστη αντίθεση ισοδυναμούσε με τη μέγιστη ομορφιά. Άσπρο, μαύρο, κόκκινο τα αγαπημένα της χρώματα. Το εικονογραφημένο βιβλίο για εκείνη ήταν ένα αρχιτεκτόνημα. Το Take it – Take it lady είναι μια σύντομη, pop up ιστορία που η καλλιτέχνης μας αφηγείται, ανασύροντάς την από τις παιδικές της αναμνήσεις. Πρωταγωνίστρια του κύκνειου άσματός της, μια μικρή γηραιά κυρία, γνωστή για τη συνήθεια της να παίρνει οτιδήποτε της κάνει εντύπωση και δεν είναι δικό της. Τρυπώνει σ’ ένα μικρό σπιτάκι, τρώει μια λαχταριστή σούπα με το πιο μικρό κουτάλι και κοιμάται στο πιο μικρό κρεβατάκι μιας οικογένειας αρκούδων. Οι ιδιοκτήτες επιστρέφουν κι εκείνη φεύγει σαν τον κλέφτη!
Pinocchio – Carlo Collodi, εικονογράφηση: Sara Fanelli, μετάφραση στα αγγλικά: Emma Rose. Walker Publications, 2009.
Η Ιταλίδα Sara Fanelli δημιουργεί μια νέα, εικονογραφική εκδοχή του Πινόκιο. Ένα πανέμορφο, μεγάλο βιβλίο, παιχνιδιάρικο και ευφάνταστο που εκπλήσσει ευχάριστα τον αναγνώστη και τον καθένα που ασχολείται με το παιδικό βιβλίο. Η ιστορία γνωστή, ένα ξύλινο αγόρι που ζητά απεγνωσμένα να γίνει αληθινό αγόρι και με οδηγό αυτή του την ανάγκη ξεκινά ένα ταξίδι περιπέτειας και αυτογνωσίας. Η Sara χρησιμοποιεί μεικτή τεχνική εικονογράφησης. Οι εικόνες της κινούνται άνετα ανάμεσα στο σχέδιο, το κολλάζ και την ψηφιακή αποτύπωση, με χιούμορ και αστείρευτη παιδικότητα. Κάποτε καθισμένη στα σκαλιά της σχολής του Anglia Ruskin University στο Cambridge, και σχεδιάζοντας για το τρέχων project του Μεταπτυχιακού προγράμματος που παρακολουθούσα, ήρθε και κάθισε κοντά μου, μια ευγενική κοπέλα που μιλούσε σπαστά Αγγλικά. Μου πρότεινε να προσπαθήσω να αποτυπώσω στο μυαλό μου την εικόνα του κτιρίου που είχα μπροστά μου και να το σχεδιάσω στο εργαστήριο της σχολής αργότερα. Είχε απόλυτο δίκιο, η εικόνα είχε την φρεσκάδα του καινούργιου και του μοναδικού, όπως ακριβώς ήταν και τα δικά της έργα. Κι αυτή ήταν η Sara που ως επισκέπτρια καθηγήτρια ήρθε και μας ενέπνευσε λίγη από την αυθόρμητη αυθεντικότητα της. Την ευχαριστώ θερμά γι’ αυτό!
ZOOM ZOOM ZOOM, Κατερίνα Μανωλέσου, Pan Macmillan Publications, 2016.
Και μια και μιλάμε για εκείνους που περνούν απ’ την καλλιτεχνική μας ζωή και αφήνουν ανεξίτηλα σημάδια, πώς να ξεχάσω την Κατερίνα Μανωλέσου, που ζει και εργάζεται στην Αγγλία; Μια έκπληξη για μένα στο Μεταπτυχιακό, αφού οι πληθωρικές εικόνες της με συντροφεύουν ακόμη και σήμερα στα δικά μου έργα. Με την Κατερίνα συνδεθήκαμε αμέσως και οι συμβουλές της ως επισκέπτρια Καθηγήτρια, ήταν πολύτιμες. Τα έργα της μοιάζουν να έχουν μόλις στεγνώσει στο εργαστήριο της μεταξοτυπίας. Οι εικόνες της γεμάτες ζωντάνια και δράση. Πολυπληθείς με στοιχεία της φύσης και πλάσματα του ζωικού βασιλείου που κατακλύζουν το μάτι του αναγνώστη. Μια χρωματική πανδαισία που προκαλεί την παρατηρητικότητα των μικρών βιβλιοφάγων.
On va au parc- Sara Stridserg, εικονογράφος: Beatrice Alemagna, La Partie, 2022.
Ένα πανέμορφο εικαστικό βιβλίο. Ένας λυρικός διαλογισμός κατά τον οποίο περιγράφεται μια βόλτα στο πάρκο. Το βιβλίο εστιάζει την προσοχή του αναγνώστη σε προσωπικά συναισθήματα, αναμνήσεις ή σκέψεις εκφράζοντάς τα με ποιητικό τρόπο. Η βόλτα γίνεται ένας αντικατοπτρισμός της ίδιας της ζωής. Η ασυναγώνιστη, στο είδος αυτό, Beatrice δημιουργεί εικόνες, αυτόνομα έργα τέχνης που θα μπορούσαν άνετα να κοσμούν τους τοίχους κάποιας γκαλερί. Οι σχεδόν μονοχρωματικές εικόνες του βιβλίου μεταφέρουν αβίαστά το συναίσθημα των ηρώων του. Καθόλου τυχαίες οι σημαντικότατες παγκόσμιες διακρίσεις που έχει λάβει η δημιουργός, η οποία αν και γεννημένη στην Μπολόνια, εκεί όπου χτυπά η καρδιά της ιταλικής εικονογράφησης, εκείνη ζει και εργάζεται χρόνια στη Γαλλία. Θεωρώ την Beatrice Alemagna ως τη γέφυρα ανάμεσα στην καθαρή ζωγραφική και την εικονογραφική τέχνη των βιβλίων. Και πιστεύω ότι με δημιουργούς σαν κι αυτή τα σύνορα ανάμεσα στις πλαστικές / εικονογραφικές τέχνες διαλύονται.
