Η Αγγελική Δαρλάση είναι από τις πλέον καταξιωμένες και βραβευμένες συγγραφείς λογοτεχνίας και θεάτρου για παιδιά και νέους. Τα έργα της, λογοτεχνικά και θεατρικά, έχουν τιμηθεί με βραβεία στην Ελλάδα και, το κυριότερο, έχουν αγαπηθεί από το κοινό που τα αφορά: τα παιδιά και τους εφήβους. Πριν από λίγο καιρό ήρθε η είδηση ότι το βιβλίο της «Το παλιόπαιδο» που είχε κυκλοφορήσει στην Ελλάδα το 2014 και μεταφράστηκε στα ιταλικά τον περασμένο χρόνο, απέσπασε τη σπουδαία διάκριση La Magna Capitana* στην κατηγορία 9-11 ετών. Η βράβευση αυτή έγινε αφορμή να μιλήσουμε με τη συγγραφέα για την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου της στη γειτονική χώρα, σε μετάφραση Τiziana Cavasino, για το τι σημαίνει για ένα ελληνικό παιδικό βιβλίο να ξεφεύγει από τα στενά γλωσσικά όρια της χώρας που το δημιούργησε, τη σημασία να βραβεύεται ένας δημιουργός από το ίδιο του το κοινό, αλλά και με ποιον τρόπο η ελληνική λογοτεχνία για παιδιά και νέους μπορεί να περάσει τα ελληνικά όρια, να βγει στον κόσμο και να συναντήσει τα παιδιά όλου του κόσμου.
Το «Παλιόπαιδο» τιμήθηκε πρόσφατα στην Ιταλία με ένα βραβείο όπου ψηφίζουν και τα ίδια τα παιδιά. Τι σημαίνει για εσάς μια τέτοια διάκριση;
Είναι από τις πιο συγκινητικές στιγμές που μπορεί να ζήσει ένας συγγραφέας παιδικού βιβλίου. Τα βραβεία από ενήλικες κριτικές επιτροπές έχουν φυσικά πολύ μεγάλη αξία, αλλά όταν η ψήφος ανήκει στα ίδια τα παιδιά, στους φυσικούς αναγνώστες σου, νιώθεις ότι η ιστορία σου δεν κρίθηκε μόνο, αλλά αγαπήθηκε. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτή την αγάπη προς την ιστορία μου, αυτό το στενό δέσιμο μαζί της το ένιωσα, το βίωσα και το εισέπραξα από κοντά. Τα παιδιά δεν ψηφίζουν με βάση «τεχνικά» κριτήρια· ψηφίζουν επειδή κάτι στην ιστορία τα άγγιξε, τα έκανε να συνδεθούν μαζί της, ένιωσαν ότι έβλεπε τον κόσμο μέσα από τα μάτια τους και ότι μιλούσε με τη δική τους φωνή. Ε, όλο αυτό το εισέπραξα ως μια βαθιά δικαίωση για μένα και το έργο μου, για το όραμα που προσπαθώ να υπηρετώ γράφοντας για παιδιά και νέους. Και ταυτόχρονα ως μια μεγάλη ώθηση να συνεχίσω στο ίδιο μονοπάτι με την ίδια ορμή και πίστη.
Ποια στοιχεία πιστεύετε ότι κάνουν την ιστορία αυτή να αντέχει στον χρόνο και να αγγίζει παιδιά διαφορετικών χωρών; Μιλάμε άλλωστε για ένα βιβλίο που στα ελληνικά εκδόθηκε το 2014.
Νομίζω πως ο πυρήνας της ιστορίας , δηλαδή η μοναξιά ενός παιδιού που η κοινωνία έχει ήδη «κατατάξει» βάζοντας του μια «ταμπέλα», προκειμένου να τακτοποιήσει τις δικές της ευθύνες, και η λύτρωση που του χαρίζει η τέχνη και η αποδοχή δεν έχει σύνορα ούτε ημερομηνία λήξης. Η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η ανάγκη να σε δουν όπως πραγματικά είσαι και όχι όπως σε κατηγοριοποιούν, είναι εμπειρίες που αναγνωρίζει κάθε παιδί, σε κάθε χώρα, σε κάθε εποχή. Το «Παλιόπαιδο» δεν μιλάει για μια συγκεκριμένη χώρα μιας συγκεκριμένης εποχής· μιλάει για πραγματικότητα και για συναισθήματα και ανάγκες που είναι οικουμενικά και διαχρονικά.
Είναι το πρώτο σας βιβλίο που μεταφράζεται στο εξωτερικό. Πώς βιώνετε το γεγονός ότι η φωνή σας αποκτά ζωή σε άλλη γλώσσα;
Είναι μεν το πρώτο βιβλίο μου που μεταφράστηκε στο εξωτερικό αλλά είναι η τρίτη γλώσσα στην οποία μεταφράζεται. Το Παλιόπαιδο, λίγο μόλις καιρό μετά την εδώ έκδοσή του, είχε μεταφραστεί στα Τουρκικά και είχε κυκλοφορήσει στη γειτονική μας χώρα, με την πρώτη του έκδοση να εξαντλείται μέσα σε λίγους μήνες. Έλαβε εξαιρετικές κριτικές κι είχε εμπνεύσει παραστάσεις παιδιών. Ακολούθησε η μετάφρασή του στα Κορεατικά – όπου εξαιτίας και της γλώσσας και της γεωγραφικής απόστασης ήταν πιο δύσκολο να μπορώ να παρακολουθώ την πορεία του – που κι εκεί ήταν ιδιαίτερα καλή.
Και τώρα ήρθε και η έκδοσή του στην Ιταλία στην εξαιρετική μετάφραση της Tiziana Cavasino και όσα βίωσα από κοντά εκεί. Είναι πολύ παράξενη αυτή η αίσθηση να βλέπεις τα λόγια σου που όμως πλέον δεν είναι ακριβώς δικά σου – ακόμη και σε αλφάβητα που δεν αναγνωρίζεις. Είναι κάτι τόσο όμορφο κι οικείο και ταυτόχρονα τόσο ξένο κι ανοίκειο. Τα λόγια παραμένουν δικά μου, αλλά ταυτόχρονα μεταμορφώνονται μέσα από τα μάτια και τη γλώσσα της εκάστοτε μεταφράστριας. Όταν σκέφτομαι ότι ένα παιδί στην Ιταλία διαβάζει τον ήρωά μου με ιταλικές λέξεις, με τους ήχους, τη μελωδία της δικής του γλώσσας στο μυαλό του, αλλά το αγαπάει με το ίδιο καρδιοχτύπι που κι ένα παιδί στην Ελλάδα το αγαπάει είναι λες κι αίφνης τα σύνορα και οι όποιες διαφορές μεταξύ μας αποδεικνύεται περίτρανα ότι σημαίνουν ελάχιστα σ’ αυτά που μας ενώνουν και που τελικά αποδεικνύουν πως πάνω απ’ όλα είμαστε άνθρωποι και πως οι ιστορίες που μας συγκινούν μπορούν και ταξιδεύουν χωρίς διαβατήριο – κι εμείς μαζί τους.
Πόσο δύσκολο είναι ένα ελληνόγλωσσο βιβλίο να ξεχωρίσει διεθνώς και πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος του μεταφραστή;
Η αγορά είναι αμείλικτη, με χιλιάδες τίτλους να κυκλοφορούν κάθε χρόνο. Ένα βιβλίο γραμμένο σε μια «μικρή» γλώσσα ξεκινά με ένα επιπλέον εμπόδιο, γιατί πρέπει πρώτα να βρεθεί ο εκδότης, ο εκδοτικός οίκος και ο μεταφραστής που θα θελήσουν να δώσουν την ευκαιρία και να πιστέψουν σε αυτό. Η μεταφράστρια δεν είναι απλώς κάποια που αλλάζει λέξεις από τη μία γλώσσα στην άλλη· είναι αυτή που καλείται να ξαναγράψει την ιστορία διατηρώντας ταυτόχρονα το πνεύμα, το ύφος και την ιδεολογία του κειμένου σε μια άλλη γλωσσική λογική. Χωρίς μια ευαίσθητη και ικανή μετάφραση, ακόμα και η καλύτερη ιστορία μπορεί να χαθεί στον δρόμο.
Ευτυχώς στη δική μου περίπτωση η ιταλική μου φωνή μέσω της Tiziana είναι από τις πιο άξιες που θα μπορούσα να έχω – και είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων γι’ αυτό. Χάρη σ’ αυτή τη φωνή που επέμενε πεισματικά να με συστήσει κι εν τέλει τα κατάφερε να με συστήσει στο ιταλικό κοινό μπορώ ήδη να ονειρεύομαι και τη συνέχεια.
Πώς ζήσατε την εμπειρία του ταξιδιού στην Ιταλία για την παραλαβή του βραβείου;
Λες και ήμουν ροκ σταρ ή κάποιος τοπ ποδοσφαιριστής. Δεν υπερβάλλω καθόλου. Οι αντιδράσεις των παιδιών στις πέντε συναντήσεις μου μαζί τους σε κατάμεστες αίθουσες σε κάθε ανακοίνωση του νικητήριου βιβλίου ήταν απίστευτες. Οι πανηγυρισμοί τους ήταν λες κι είχε βάλει γκολ η ομάδα τους ή λες κι έβλεπαν τον αγαπημένο τους τραγουδιστή στη σκηνή. Μου φαινόταν αδιανόητο ότι αυτό συνέβαινε για ένα βιβλίο. Κι όμως έτσι θα έπρεπε να είναι κι έτσι είναι πραγματικά όταν εμπλέκονται παιδιά – επειδή τα παιδιά δεν φείδονται των αντιδράσεών τους κι ειδικά της χαράς και του ενθουσιασμού τους.
Και νομίζω ότι αυτό είναι το βαθιά ουσιαστικό στο σκεπτικό που υπάρχει πίσω από την απόφαση να υπάρχει και κριτική επιτροπή των παιδιών για το “Premio il Magna Capitana”: να εμπλέξει ουσιαστικά τα παιδιά, να τα κάνει να τα αφορά το βιβλίο και να συμμετέχουν σ’ αυτή τους την αγάπη, δίνοντάς τους το χώρο και το χρόνο να την εκφράζουν όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον αθλητισμό ή τη μουσική. Τη θεωρώ μια πανέξυπνη και ουσιαστική απόφαση και πρακτική. Και φυσικά μετά ακολούθησαν οι ερωτήσεις, τα σχόλια, οι συζητήσεις μαζί τους όσα ήθελαν να μοιραστούν μαζί μου Από εκεί και μετά οι ερωτήσεις, τα σχόλια, οι κατασκευές.
Πιστεύετε ότι τα παιδιά, ανεξαρτήτως χώρας, μοιράζονται τις ίδιες αγωνίες και αναγνωστικές ανάγκες; Απόλυτα. Όσο κι αν διαφέρουν οι συνθήκες ζωής, η γλώσσα, η κουλτούρα, τα παιδιά αναζητούν το ίδιο πράγμα από μια ιστορία: να νιώσουν ότι κάποιος καταλαβαίνει αυτό που περνούν, ότι δεν είναι μόνα στον φόβο ή στη μοναξιά τους, και ότι υπάρχει ελπίδα, ακόμα κι όταν όλα φαίνονται δύσκολα. Αυτή η ανάγκη είναι, πιστεύω, βαθιά ανθρώπινη και όχι πολιτισμικά προσδιορισμένη. Άλλωστε το διαπίστωσα συζητώντας μαζί τους στις συναντήσεις μας: δε διέφεραν πολύ από αυτές που έχω βιώσει στην Ελλάδα με τους εδώ αναγνώστες μου. Κι εκεί όπως εδώ με εξέπλητταν οι τόσο εύστοχες και ώριμες παρατηρήσεις τους, τα παράπονα αλλά και οι επιθυμίες και προσδοκίες τους.
Ανοίγει, μετά τη διάκριση αυτή, ένας νέος κύκλος για το «Παλιόπαιδο» τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό;
Θα ήθελα να το πιστεύω. Όπως κατά κάποιο τρόπο δείχνει να άνοιξε και με την άλλη διεθνή διάκριση που είχε λάβει το μυθιστόρημά μου «Το αγόρι στο θεωρείο» μπαίνοντας στη λίστα με είκοσι βιβλία που πρέπει να μεταφραστούν σε όλες τις γλώσσες από τη διεθνή κριτική επιτροπή του Hans Christian Andersen Award. Κάθε τέτοια διάκριση λειτουργεί λίγο σαν προβολέας που φωτίζει εκ νέου ένα βιβλίο κι αυτή τη φορά εκτός συνόρων.
Παρ’ όλα αυτά το «τσίμπημα» παραμένει: η γλώσσα μας όσο όμορφη κι αν είναι, είναι μικρή και μιλιέται από λίγους. Όπως λίγοι είναι κι αυτοί που μπορούν να τη συστήσουν εκτός συνόρων. Και πιστεύω ότι στην περίπτωσή μας ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη. Όσο σημαντική κι αν είναι μια διάκριση, αν δεν συνοδευτεί από συντονισμένες προσπάθειες της πολιτείας για την ανάδειξη της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό, αυτές οι ατομικές διακρίσεις δεν μπορούν να καταλήξουν εκεί που καταλήγουν οι αντίστοιχες σε άλλες χώρες με ουσιαστική πολιτική γύρω από το βιβλίο.
Αυτό που σίγουρα ξέρω είναι ότι οι Ιταλίδες εκδότριες μου του Camelozampa όπως φυσικά και η μεταφράστριά του, η Tiziana Cavasino, είναι πολύ χαρούμενες – και δικαίως: η εμπιστοσύνη στο βιβλίο μας και η επιμονή τους να με συστήσουν στην Ιταλία επιβραβεύτηκε άμεσα. Άρα δικαίως σχεδιάζουν την έκδοση κι άλλου βιβλίου μου. Ενώ ταυτόχρονα στο «παιχνίδι» έχει ήδη μπει κι άλλος εκδοτικός οίκος, αυτή τη φορά στο νότο, στη Σικελία, που έχει πάρει δικαιώματα άλλων βιβλίων μου με το πρώτο να εκδίδεται το Νοέμβριο – πάλι σε μετάφραση της υπέροχης Tiziana. Οπότε γι’ αυτό που μπορώ να είμαι σίγουρη είναι ότι μάλλον πρέπει να επιταχύνω τα μαθήματα εκμάθησης της ιταλικής γλώσσας και φυσικά να συνεχίζω να ελπίζω και να ονειρεύομαι κι άλλα βιβλία εντός κι εκτός συνόρων…
To Παλιόπαιδο κυκλοφορεί σε εικονογράφηση Ιριδας Σαμαρτζή από τις Εκδόσεις Πατάκη.
*Το Premio “La Magna Capitana” διοργανώνεται από τη Βιβλιοθήκη Magna Capitana της Φότζια και την Περιφέρεια της Πούλια με στόχο την ανάδειξη συγγραφέων και εκδοτών που δραστηριοποιούνται στο πεδίο αυτό. Εκτός από την ιταλική παραγωγή, δικαίωμα συμμετοχής έχουν αποκλειστικά μεταφρασμένα έργα από χώρες της Μακροπεριφέρειας Αδριατικής-Ιονίου που μοιράζονται την ίδια θάλασσα με την Πούλια (Ελλάδα, Μαυροβούνιο, Σλοβενία), ενισχύοντας τους πολιτισμικούς δεσμούς των λαών της Μεσογείου. Στον διαγωνισμό γίνονται δεκτά έργα μυθοπλασίας, ποίησης και εκλαϊκευμένης γνώσης, ενώ αποκλείονται οι ανατυπώσεις, οι αυτοεκδόσεις και τα βιβλία που κυκλοφορούν αποκλειστικά σε ηλεκτρονική μορφή.
