Η Ιωάννα βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού. Μού φέρνει συχνά το ίδιο βιβλίο να της διαβάσω, το οποίο το ξέρει απ‘ εξω. Δίνει σημασία στις λέξεις μου όσο μιλάω και αναστατώνεται αν χρησιμοποιήσω κάποια συνώνυμη, όπως όμορφη αντί ωραία ή ακόμη κι αν αλλάξω κάπως την σειρά των λέξεων. Ωστόσο, παρότι γνωρίζει καλά την πλοκή, δυσκολεύεται να απαντήσει σε ερωτήσεις ανάλυσης ακόμα και απλές, όπως Η Χιονάτη είναι χαρούμενη; ή Η Κοκκινοσκουφίτσα φοβάται;
Ο Κωνσταντίνος έχει διαγνωστεί με ΔΕΠΥ. Κάθε φορά που μπαίνει στο γραφείο μου μοιάζει με σίφουνα: παίζει με όλα τα παιχνίδια και τα αντικείμενα. Όταν όμως βγάλω ένα βιβλίο να του διαβάσω, ηρεμεί και στέκεται ήσυχος όσο διαβάζω, μαλακώνοντας την έκφραση του προσώπου του. Χειρίζεται καλύτερα την προσοχή του, αλλά δεν θέλει να διακόπτουμε το διάβασμα μέχρι τελους· θέλει να μάθει την ιστορία.
Έχει νόημα η ανάγνωση για όλα τα παιδιά με τον ίδιο τρόπο; Βεβαίως και όχι. Σίγουρα η μεγαλόφωνη ανάγνωση έχει οφέλη που θα αναλύσουμε παρακάτω, αλλά σε παιδιά με ΔΑΦ (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος) ή ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) οι κανόνες προσαρμόζονται σε διαφορετικές παραμέτρους, ώστε η ανάγνωση αυτή να αποβεί ωφέλιμη, παραγωγική αλλά κυρίως ευχάριστη για το παιδί. Ας δούμε τι λένε τα δεδομένα μας.
Στον αυτισμό, το δυνατό μας σημείο είναι η αποκωδικοποίηση. Ένα παιδί με ΔΑΦ έχει συχνά πολύ καλή λεκτική κατανόηση, μνήμη και αναπαραγωγή. Ωστόσο, έχει δυσκολία στην κατανόηση του νοήματος του κειμένου, και ιδίως όσον αφορά συναισθήματα και προθέσεις. Στη ΔΕΠΥ, υπάρχει δυσκολία στην συγκέντρωση, άρα το νόημα είναι πιο εύκολα κατανοητό όσο παραμένει σύντομο, αλλά η λεκτική κατανόηση και προσοχή απαιτεί μεγάλο κόπο. Έτσι, μια εξωτερική καθοδήγηση με τη φωνή μας ξαλαφρώνει από το κοπιαστικό μέρος της ανάγνωσης και ωφελεί τη γενικότερη διαδικασία.
Γιατί η μεγαλόφωνη ανάγνωση είναι τόσο ισχυρό θεραπευτικό εργαλείο;
Η φωνή λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και τον εγκέφαλο του παιδιού. Τρία βασικά σημεία θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε το γιατί.
Πρώτον, ενεργοποιεί περισσότερες αισθήσεις από την απλή ανάγνωση, που περιορίζεται στην όραση. Αυτό ευνοεί, ιδίως στη ΔΕΠΥ, την πολυαισθητηριακή επεξεργασία (όραση και ακοή), που βοηθά στη βελτίωση της συγκέντρωσης και της μνήμης.
Δεύτερον, ξανά με επικέντρωση στη ΔΕΠΥ, ο ρυθμικός λόγος της φωνής και η επιβράδυνση του λόγου βοηθά στη διατήρηση της ηρεμίας, καθώς συγχρονίζονται τα εγκεφαλικά κύματα σε έναν πιο αργό και καθησυχαστικό ρυθμό. Αυτό με την σειρά του μειώνει την διάσπαση και βελτιώνει την κατανόηση και τη γλωσσική ανάπτυξης, μέσω της χωρίς πίεση λεκτικής κατανόησης εντός πλαισίου.
Τρίτο και τελευταίο, κυρίως στον αυτισμό, ξεφεύγουμε από την στείρα λεκτική παράθεση και συνδέουμε τις λέξεις με το νόημά τους. Εδώ ενισχύεται η κοινωνική κατανόηση, καθώς μέσω της μεγαλόφωνης ανάγνωσης μπορούμε να εμβαθύνουμε σε θέματα συναισθηματικής φύσεως ή λογικής αλληλουχίας. Εδώ δεν αρκεί η απλή μεγαλόφωνη ανάγνωση, όπως στη ΔΕΠΥ· χρειαζόμστε μια διαδραστική ανάγνωση, όπου το κείμενο μπορεί να κοπεί σε όσα κομμάτια χρειαστεί για να συζητήσουμε με το παιδί τα νοήματα, ενθαρρύνοντάς το να βρει στοιχεία που τα συνδέουν, ή καθοδηγώντας το ώστε να τα κατανοήσει ευκολότερα.
Ποια βιβλία είναι τα πλέον κατάλληλα σε αυτές τις περιπτώσεις;
Αυτό που μας ενδιαφέρει κυρίως στη μεγαλόφωνη ανάγνωση είναι να επιλέξουμε βιβλία που θα βελτιώσουν τη γλώσσα και το λεξιλόγιο (ΔΕΠΥ), την κατανόηση συναισθημάτων (ΔΑΦ) και την προσοχή και την αυτορρύθμιση καθ’ όλη τη διάρκεια. Τα βιβλία που πραγματικά θα αποτελέσουν ουσιαστικό βοηθό σε αυτό έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά. Για παιδιά με ΔΕΠΥ προτιμάμε βιβλία με εικόνες, χιούμορ (πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό της ΔΕΠΥ) και μικρά, σύντομα κεφάλαια που δεν πλατειάζουν. Για παιδιά με ΔΑΦ προτιμούμε βιβλία με σαφήνεια, ξεκάθαρη, σχεδόν αυστηρή επαναληπτική δομή και οπτική υποστήριξη (ξανά εικόνες, αλλά εδώ βοηθά ιδιαίτερα η χρήση χρώματος).
Ο ενήλικας που θα κάνει τη μεγαλόφωνη ανάγνωση έχει τον πιο βασικό ρόλο σε όλη τη διαδικασία. Το παιδί δε χρειάζεται απλά μια φωνή. Αυτή τη δουλειά την κάνει και μόνο του (ή την κάνει ένας ηλεκτρονικός αναγνώστης, χρήσιμος σε άλλες περιπτώσεις αλλά όχι εδώ). Χρειάζεται έναν συνοδοιπόρο και συχνά καθοδηγητή. Έτσι, δεν αρκεί απλά να διαβάζουμε· χρειάζεται να διανθίζουμε τη μεγαλόφωνη ανάγνωση με παύσεις, ερωτήσεις σε καίρια σημεία (κατά τη διάρκεια για το ΔΑΦ, κατόπιν για τη ΔΕΠΥ, όπως είπαμε ήδη), και ουσιαστική σύνδεση του λεξιλογίου και του κειμένου με εμπειρίες, είτε προσωπικές πραγματικές είτε φαντασιακές.
Η μεγαλόφωνη ανάγνωση, με τη διάδραση και την αλληλεπίδραση που της αρμόζει, τη σύνδεση και τη συναισθηματική της αξία είναι ένα σπουδαίο εργαλείο σε παιδιά με ΔΑΦ ή ΔΕΠΥ. Την ανάγνωση αυτή μπορεί να την πραγματοποιεί ένας γονιός, ένας συγγενής, ένας φροντιστής, ένας δάσκαλος ή ένας ειδικός ψυχικής υγείας – ή, στην τελική, ένας οποιοδήποτε ενήλικας. Δεν προσφέρουμε σε ένα παιδί μόνο αυτό που μπορεί να λάβει μέσα από τη διαδικασία, αλλά κυρίως αυτό που μπορεί να νιώσει: ασφάλεια, αποδοχή, ηρεμία, σύνδεση και καλύτερη κατανόηση του κόσμου γύρω του – και μέσα του.
