Είναι όλα τα βιβλία για παιδιά παραμύθια;

Στην ελληνική και διεθνή βιβλιοπαραγωγή, το βιβλίο που απευθύνεται σε παιδικό κοινό καταλαμβάνει ένα σημαντικό ποσοστό. Βλέπουμε κλασικές και σύγχρονες εκδόσεις, με εικόνες και λόγια, μόνο με εικόνες ή με λίγα παραπάνω λόγια· και πολύ μεγάλο μέρος των αναγνωστών τα ονομάζει με τον γενικότερο όρο παραμύθια. Είναι, όμως, παραμύθια; Τι είναι το παραμύθι και πώς διαφέρει από τα εικονογραφημένα βιβλία για παιδιά; Μπορούν τα δύο είδη να συνυπάρξουν;

Ας δούμε αρχικά τι ακριβώς σημαίνει παραμύθι. Από τις λέξεις παρά και μύθος ξεπηδά το φιντάνι αυτό, μια αφήγηση που στέκεται παρά στον μύθο, δίπλα του δηλαδή, χωρίς να είναι μύθος κι αυτό. Ο μύθος στοχεύει στην εκπαίδευση, στην αλληγορία, έχει διδακτικό και σύντομο χαρακτήρα. Τα διδάγματά του είναι απλά και κατανοητά, η πλοκή του μονή και γραμμική. Υπάρχει καλό και κακό, τιμωρία, επιβράβευση και κάθαρση. Το βασικότερο όμως είναι ο παιδαγωγικός του χαρακτήρα, το ηθικό δίδαγμα όπως λέμε σήμερα.

Το παραμύθι, ακόμη κι όταν διαθέτει κάποια ή και όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά, δεν έχει ως βασικό σκοπό τη διδαχή, αλλά την ψυχαγωγία. Θεωρείται, επομένως, ένα παράπλευρο και μάλλον κατώτερο είδος, όπως υποδηλώνει και η ίδια η λέξη. Αντίστοιχες ιεραρχήσεις συναντάμε, για παράδειγμα, στη διάκριση ανάμεσα στη λογοτεχνία και την παραλογοτεχνία.

Όπως και ο μύθος, το παραμύθι προέρχεται από την προφορική παράδοση. Είναι μια λαϊκή ιστορία που μεταδίδεται από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά. Το συναντάμε σε διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές, με παραλλαγές στην πλοκή και στους χαρακτήρες του. Σύμφωνα με τη θεωρία του Σκοτσέζου μελετητή Andrew Lang (1844 – 1912), το παραμύθι ενδέχεται να είναι παλαιότερο από τον μύθο, παρόλο που καταγράφηκε γραπτώς αργότερα, λόγω των συνθηκών της εποχής. Η θεωρία αυτή επιχειρεί να εξηγήσει γιατί συναντάμε παρόμοιες ιστορίες σε διαφορετικούς πολιτισμούς, συνδέοντάς τες με κοινά στοιχεία της ανθρώπινης ψυχής και το συλλογικό ασυνείδητο.

Επιπρόσθετα, ο Εμίλ Νουρί (1870 – 1935), Γάλλος εκδότης, βιβλιοπώλης και λαογράφος, γνωστός με το ψευδώνυμο Pierre Saintyves, μελετά τα παραμύθια του Τσαρλς Περό (Κοκκινοσκουφίτσα, Χιονάτη, Παπουτσομένος Γάτος, κ.α.) και θεωρεί ότι αποτελούν απομεινάρια λαϊκών δοξασιών και τελετών, με τελετουργίες μύησης και ρίζες παγανιστικές. Περιγράφουν, κατ’ αυτόν, ιερές πράξεις που με τον καιρό έχασαν τον πνευματικό τους χαρακτήρα προς όφελος της λαϊκής ψυχαγωγίας.

Ο Βλάντιμιρ Προπ (1895 – 1970), Ρώσος λαογράφος και μελετητής, αναλύει σε μεγαλύτερο βάθος το παραμύθι και ανακαλύπτει τριάντα μία αμετάβλητες λειτουργίες που οφείλουν να υπάρχουν ώστε να θεωρηθεί ένα αφήγημα παραμύθι. Μερικές από αυτές, ενδεικτικά, είναι η Απουσία (ταξίδι ή θάνατος μέλους), Απαγόρευση (στον ήρωα), Παράβαση (της απαγόρευσης, ώστε να ξεκινήσει το δράμα). Πράγματι τα περισσότερα παραμύθια απαντούν στις περισσότερες (ή και σε όλες) τις λειτουργίες του Προπ, και γι’ αυτό στο κλασικό παραμύθι έχουμε πολύ αναγνωρίσιμα μοτίβα και δομές. Τουλάχιστον, όσον αφορά τα μαγικά παραμύθια, όπως εύστοχα τονίζει ο Κλοντ Λεβί-Στρος (1908-2009) που μελετά τη μορφολογία του παραμυθιού και εστιάζει περισσότερο στη λογική (αφηγηματική) δομή του μύθου, παρά στη μαγική και μεταπαγανιστική.

Όλα αυτά, βέβαια, είναι πολύ ενδιαφέροντα στη θεωρητική προσέγγιση του παραμυθιού και το παραμύθι που εξετάσαμε μέχρι εδώ πρόκειται για το λεγόμενο παραδοσιακό παραμύθι, εκείνο δηλαδή της προφορικής αφήγησης ή της καταγραφής της, έστω και μια πιο λογοτεχνίζουσα παραλλαγή, όπως έκαναν εξαιρετικά επιτυχημένα οι αδελφοί Γκριμ, συλλέγοντας αφηγήσεις στις περιπλανήσεις τους. Κανείς δεν τολμά να ισχυριστεί, προφανώς, ότι τα σημερινά εικονογραφημένα βιβλία για βιβλία αποτελούν μια μορφή κλασικού παραδοσιακού παραμυθιού· είναι ενδιαφέρον όμως να το διερευνήσουμε για να δούμε πώς μεταπηδάμε στη μορφή του λογοτεχνικού παραμυθιού.

Το λογοτεχνικό παραμύθι
Η βασικότερη διαφορά από το παραδοσιακό παραμύθι είναι ότι εδώ έχουμε γνωστό δημιουργό-συγγραφέα στον οποίο η ιστορία αποδίδεται πλήρως και αδιαμφισβήτητα. Δεν υφίσταται αλλοιώσεις και παραλλαγές και η μορφή του παραμένει σταθερή στον χρόνο. Αντίθετα από το παραδοσιακό λαϊκό παραμύθι, το λογοτεχνικό δεν ακολουθεί αυστηρά γραμμικά μοτίβα. Μπορεί να έχει ελεύθερο πειραματισμό σε κάθε τομέα: γλώσσα, ύφος, μοτίβα, χαρακτήρες. Ωραίο παράδειγμα λογοτεχνικού παραμυθιού είναι τα έργα του Όσκαρ Ουάιλντ, όπως ο Εγωιστής Γίγαντας, ή τα έργα του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, που συχνά εκτυλίσσονται σε πιο αστικά περιβάλλοντα, όπως ο Μολυβένιος Στρατιώτης.

Ας πάμε τώρα στη βασική διαφορά του σήμερα, που μας προβληματίζει περισσότερο διότι το θέμα είναι πιο περίπλοκο. Ενώ λοιπόν το παραμύθι (λαϊκό ή λογοτεχνικό) αποτελεί ξεκάθαρο λογοτεχνικό είδος, το εικονογραφημένο βιβλίο δεν αποτελεί λογοτεχνικό είδος, αλλά εκδοτική μορφή, όπου η ιστορία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση λόγου και εικόνας. Εν ολίγοις, ένα εικονογραφημένο βιβλίο μπορεί να είναι παραμύθι, αλλά όχι αποκλειστικά, καθώς μπορεί να ανήκει σε δεκάδες άλλα λογοτεχνικά είδη. Στα εικονογραφημένα βιβλία, η εικόνα παίζει τεράστιο ρόλο στην ιστορία, ενώ υπάρχουν και βιβλία τέτοιας κατηγορίας με πλήρη απουσία κειμένου (τα λεγόμενα βουβά). Το παραμύθι από την άλλη μπορεί να είναι και εικονογραφημένο και μη.

Από αφηγηματικής σκοπιάς, το παραμύθι εστιάζει κυρίως στην αφήγηση και τη φαντασία, συχνά με συμβολισμούς και μαγικά χαρακτηριστικά (αν και δεν είναι απαραίτητα). Ένα εικονογραφημένο βιβλίο μπορεί να μην έχει ούτε καν ιστορία, με φαντασία ή μη· για παράδειγμα, μπορεί να είναι ένα εικονογραφημένο βιβλίο γνώσεων ή δραστηριοτήτων. Με λίγα λόγια, το παραμύθι ορίζεται από το είδος της αφήγησης, ενώ το εικονογραφημένο προϋποθέτει κατ’ ελάχιστον την παρουσία εικόνας (η παρουσία κειμένου είναι, όπως είδαμε, προαιρετική).

Εν τέλει, το πιο σημαντικό είναι ότι ένα εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά δεν είναι απαραίτητα ένα παραμύθι. Δεν είναι μόνο γλωσσολογική η διαφορά, είναι πολιτισμική. Όχι μόνο από άποψη κατηγοριοποίησης και ορολογίας, αλλά και από μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα σκοπιά: αυτή της λογοτεχνίας. Δεν είναι οτιδήποτε απευθύνεται σε παιδί παραμύθι. Μπορεί να εμπίπτει σε οποιαδήποτε από τις πάμπολλες λογοτεχνικές κατηγορίες που υπάρχουν: μυθιστόρημα, διήγημα, νουβέλα, ποίηση – αλλά και σε οποιοδήποτε από τα είδη: περιπέτεια, θρίλερ, κωμικό, επιστημονικό… Άλλωστε, τα βιβλία για παιδιά δεν είναι μια ξεχωριστή κατηγορία. Έχουν κι αυτά ίση λογοτεχνική αξία και καθιστούν τα παιδιά αναγνώστες με ιδιαίτερο, συγκεκριμένο γούστο και αναγνωστικές προτιμήσεις. Το εικονογραφημένο βιβλίο αποτελεί έναν από τους πιο δημιουργικούς χώρους συνάντησης κάθε είδους και μορφής και αν μη τι άλλο του οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε την ωραία ποικιλομορφία, την πολυπλοκότητα και, στην τελική, την υψηλή αξία της παιδικής λογοτεχνίας.

ΜΟΙΡΑΣΕ ΤΟ