Το «Αδύνατο» ανήκει σ’ εκείνη την κατηγορία εικονοβιβλίων που αφηγούνται τα πάντα -όχι απλώς μια ιστορία. Με μια ιδέα που μοιάζει σχεδόν παράτολμη, επιχειρεί να χωρέσει σε 40 μόνο σελίδες την ιστορία του σύμπαντος, της ζωής και του ανθρώπου. Και το κατορθώνει χωρίς να γίνει εγκυκλοπαίδεια, χωρίς να διεκδικεί τον ρόλο του δασκάλου. Αντίθετα, αποδεικνύει ότι η γνώση μπορεί να γίνει παιχνίδι, φιλοσοφία και αισθητική εμπειρία ταυτόχρονα.
Ο τίτλος ήταν η πρώτη μου έκπληξη. Δεν μπόρεσα να μη σκεφτώ πως του λείπει ένα μικρό ερωτηματικό. «Αδύνατο;» Γιατί αυτό ακριβώς κάνει η Catarina Sobral: αμφισβητεί τις βεβαιότητές μας. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε όρια, εκείνη βλέπει ερωτήματα. Εκεί όπου θεωρούμε κάτι αδύνατο, εκείνη απαντά με την ιστορία της επιστήμης, της εξέλιξης και της ανθρώπινης περιέργειας. Άλλωστε, κάθε μεγάλη ανακάλυψη ξεκίνησε από κάποιον που τόλμησε να αμφισβητήσει το «αδύνατο».
Η Sobral δε γράφει ένα βιβλίο για το σύμπαν. Γράφει ένα βιβλίο για την ανθρώπινη περιέργεια, για εκείνη την ακατανίκητη δύναμη που έκανε τον άνθρωπο να κοιτάξει τον ουρανό και να αναρωτηθεί «κι αν γίνεται;». Αυτή η σκέψη διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο σαν αόρατο νήμα που συνδέει τη Μεγάλη Έκρηξη με τον σύγχρονο άνθρωπο, την επιστήμη με τη φαντασία, τη γνώση με την αμφιβολία.
Η εικονογράφηση δε συνοδεύει απλώς το κείμενο, συνομιλεί μαζί του. Η εικόνα είναι ισότιμος αφηγητής. Δεν χρησιμοποιείται για να εξηγήσει τον λόγο, αλλά για να τον συμπληρώσει, να τον επεκτείνει, ακόμη και να τον αμφισβητήσει. Κάθε σελίδα είναι γεμάτη μικρές λεπτομέρειες, οπτικές αναφορές, χιούμορ και συμβολισμούς που προσκαλούν τον αναγνώστη να σταματήσει, να παρατηρήσει και να επιστρέψει ξανά. Είναι από εκείνα τα βιβλία που δεν εξαντλούνται ποτέ στην πρώτη ανάγνωση. (όπως όλα τα σπουδαία εικονοβιβλία)
Δεν πρόκειται όμως για ένα εύκολο εικονοβιβλίο. Κάποιοι ίσως το θεωρήσουν απαιτητικό για παιδιά. Εγώ πιστεύω πως εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμή του. Δεν απλοποιεί τον κόσμο, ούτε υποτιμά τη νοημοσύνη των παιδιών. Τα εμπιστεύεται. Και αυτή η εμπιστοσύνη είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες πράξεις σεβασμού που μπορεί να κάνει ένα εικονοβιβλίο. Το διαπίστωσα όταν το μοιράστηκα μαζί τους. Δεν εντυπωσιάστηκαν μόνο από τις πληροφορίες και τις εικόνες, ούτε προσπάθησαν να «καταλάβουν» τα πάντα. Έκαναν αυτό που ξέρουν να κάνουν καλύτερα οι καλοί αναγνώστες: αναζήτησαν τις μικρές λεπτομέρειες στις εικόνες, διαφώνησαν μεταξύ τους, γέλασαν, άλλαξαν οπτική (είτε τα ίδια άλλαξαν θέση στο σώμα τους για να δουν κάποιες εικόνες είτε ζήτησαν να περιστρέψω το βιβλίο) και, κυρίως, άρχισαν να ρωτούν. Πολλές ερωτήσεις. Και τότε κατάλαβα ότι η μεγαλύτερη επιτυχία του βιβλίου δεν είναι όσα αφηγείται, αλλά όσα πυροδοτεί.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι απαντήσεις έρχονται συχνά πριν ακόμη προλάβουμε να διατυπώσουμε σωστά την ερώτηση. Αυτό όμως καθιστά ακόμη πιο πολύτιμα βιβλία όπως αυτό. Όχι επειδή αντιμάχονται την τεχνολογία, αλλά επειδή μας θυμίζουν κάτι θεμελιώδες: η γνώση δεν είναι η συσσώρευση πληροφοριών. Είναι η ικανότητα να παρατηρείς, να αμφισβητείς, να συνδέεις φαινομενικά ασύνδετα πράγματα. Τα πιο σπουδαία εικονοβιβλία δεν μας λένε τι να σκεφτόμαστε. Μας θυμίζουν πώς να σκεφτόμαστε.
Η μετάφραση της Ελένης Βλάχου δεν είναι «αόρατη». Σε ένα βιβλίο όπου η γλώσσα κινείται ανάμεσα στην επιστήμη, το χιούμορ, την ποιητικότητα και τον φιλοσοφικό στοχασμό, η μεταφράστρια καλείται να διατηρήσει όχι μόνο το νόημα, αλλά και τον ρυθμό και την παιγνιώδη διάθεση του πρωτοτύπου. Και το καταφέρνει – αφήνοντας χώρο στην εικονογράφηση να συνεχίσει τον δικό της αφηγηματικό ρόλο. Το γλωσσάριο στο τέλος ολοκληρώνει την αναγνωστική εμπειρία. Το βιβλίο δεν τελειώνει, συνεχίζεται. Ακριβώς όπως συνεχίζεται και η σκέψη.
Υπάρχει όμως και μια λεπτομέρεια που θεωρώ συγκλονιστική. Στην πρώτη ταπετσαρία υπάρχουν μορφές: άνθρωποι, ζώα, φυτά, ήλιος κλπ. Στην τελευταία δεν υπάρχουν μορφές. Μόνο περιγράμματα και ίχνη. Όλα επιστρέφουν στην ίδια ύλη. Σαν να σου ψιθυρίζει η Sobral: «Κοίτα πόσο ασήμαντες είναι τελικά οι διαφορές που θεωρούσες τόσο μεγάλες.»
Ίσως, τελικά, η Catarina Sobral να μην έγραψε ένα βιβλίο για το Σύμπαν. Έγραψε ένα βιβλίο για την ταπεινότητα. Γιατί όταν συνειδητοποιείς ότι ο άνθρωπος, ένα δέντρο, ένα πουλί, μια πεταλούδα και ένα άστρο γεννήθηκαν από την ίδια αστερόσκονη, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να πιστέψεις πως υπάρχει κάποιο ον ανώτερο από ένα άλλο. Ίσως γι’ αυτό έκλεισα το βιβλίο πριν από μέρες και εξακολουθώ να το σκέφτομαι. Τα σπουδαία εικονοβιβλία δεν τελειώνουν όταν διαβάσεις την τελευταία τους σελίδα. Συνεχίζουν να αλλάζουν, αθόρυβα, τον τρόπο που κοιτάζεις τον κόσμο. Και όταν ένα βιβλίο καταφέρνει κάτι τέτοιο, τότε έχει ήδη πετύχει το αδύνατο.
