Η αφηγηματολογία βλέπει, παραδοσιακά, την περιγραφή ως ένα από τα σημάδια της παρουσίας του αφηγητή στο κείμενο. Αν δεχτούμε ένα τέτοιο αξίωμα, τότε θα πρέπει να ομολογήσουμε ότι σε ένα βιβλίο γνώσεων, που χτίζεται ουσιαστικά μέσα από παράθεση περιγραφών και πληροφοριών, η παρουσία του αφηγητή είναι συντριπτική. Κάτι τέτοιο δεν καθιστά την αφηγηματική φωνή κάπως δυσκίνητη; Και δεν μας δίνει την αίσθηση ότι γίνεται, ενδεχομένως, κάπως χειριστική απέναντι στην αναγνωστική πρόσληψη;
Ούτως ή άλλως οι περιγραφές δεν είναι το αγαπημένο μέρος της αφήγησης για το νεαρό αναγνωστικό κοινό. Πώς λοιπόν ένα βιβλίο γνώσεων ξεπερνάει κάποια από τα αρχικά εμπόδια που το ίδιο θέτει στον εαυτό του; Στο Ένα βιβλίο μες στη βρόμα της Monika Utnik Strugata και του Piotr Socha ο σκόπελος αυτός ξεπερνιέται με την εκτενή χρήση ενός στυλιστικού στοιχείου που, ενώ δεν είναι πλέον σπάνιο στα βιβλία γνώσεων, εδώ παίζει πολύ κεντρικό ρόλο: το αφηγηματικό χιούμορ. Όπως αποκαλύπτει ο τίτλος του βιβλίου, περιδιαβαίνοντας τις σελίδες του θα περιηγηθούμε στην ιστορία της ανθρώπινης υγιεινής μέσα από υπερβολές, εξαιρέσεις, ευφάνταστες λεπτομέρειες, γκροτέσκες καταστάσεις και αστείους υπαινιγμούς. Το ίδιο το θέμα έχει και μια έκδηλα κωμική πλευρά.
Η αφηγηματική φωνή εδώ, με τη συνδρομή του χιούμορ, γίνεται ζουμερή, αστεία, παιχνιδιάρικη. Δεν κηρύττει. Μοιράζεται τη γνώση της όχι με την αυθεντία του παντογνώστη αλλά με τη συνωμοτική διάθεση κάποιου που επιθυμεί να μας κάνει να χαμογελάσουμε. Παρ’ όλα αυτά, η φωνή δεν χάνει ποτέ την πειστικότητά της και δεν υπονομεύει τον ρόλο της. Δεν ξεχνάμε ότι είμαστε σε ένα βιβλίο γνώσεων. Απλώς το συγκεκριμένο βιβλίο γνώσεων είναι τρομερά διασκεδαστικό.
Το αφηγηματικό χιούμορ βασίζεται συνήθως σε συγκεκριμένους μηχανισμούς για να λειτουργήσει. Εξαρτάται από πολλούς και διαφορετικούς παράγοντες, όπως η οπτική γωνία, η γλώσσα, ο χαρακτήρας, η κατάσταση, το timing. Η βάση του χιούμορ στο Ένα βιβλίο μες στη βρόμα είναι αφενός η κωμική κατάσταση που δίνεται ως αληθινό γεγονός και αφετέρου η ευφάνταστη εικονογραφική της αποτύπωση. Οι εικόνες υπόκεινται σε κάποιου είδους παραμόρφωση. Η απεικόνιση δεν είναι ρεαλιστική. Οι φιγούρες – που μας κοιτάζουν συχνά κατάματα ως άλλα πορτρέτα Φαγιούμ, που έχουν λεπτούς μακριούς λαιμούς σαν παρωδία έργων του Μοντιλιάνι, που η έκφρασή τους προδίδει μια ευρεία γκάμα συναισθημάτων – είναι πρόδηλα αστείες. Δεν περιγράφουν μια κατάσταση, τη σχολιάζουν.
Σε ένα βιβλίο μυθοπλασίας για μικρά παιδιά, τα αφηγηματικά στοιχεία μεταφέρονται τόσο στη γλώσσα όσο και στην εικονογράφηση. Οι εικόνες σε αγαστή συνεργασία με το κείμενο προάγουν την εξέλιξη της ιστορίας αλλά και την καλύτερη κατανόηση των χαρακτήρων. Σε ένα βιβλίο γνώσεων για παιδιά τα δύο αυτά στοιχεία της αφήγησης συνεργάζονται για να μεταδώσουν βέλτιστα την πληροφορία. Για να ενισχύσουν δηλαδή τον επικοινωνιακό σκοπό του βιβλίου. Στο Ένα βιβλίο μες στη βρόμα η πληροφορία δίνεται μέσα από ένα πλαίσιο εντελώς απενοχοποιητικό και μη σοβαροφανές (αυτή δεν είναι μια από τις βασικές λειτουργίες του αφηγηματικού χιούμορ;), που συντελεί στην αμεσότητα αλλά και στην εξάλειψη κάθε ψευτο-διδακτικής διάθεσης.
Όλη αυτή η τάση προς το γέλιο έχει και μια ακόμα επίπτωση σε επίπεδο αφήγησης. Αυξάνει την αφηγηματική αναξιοπιστία. Διευκρινίζω ότι ο αναξιόπιστος αφηγητής είναι ένα διαρκές ζητούμενο στη σύγχρονη λογοτεχνία, είτε μιλάμε για ενήλικη είτε για παιδική, διότι προσθέτει επίπεδα νοήματος στην ιστορία. Σε ένα βιβλίο γνώσεων όμως η αφηγηματική αναξιοπιστία δεν είναι οξύμωρο σχήμα; Κατά τη γνώμη μου όχι, όταν αποφεύγει τις υπερβολές και τη σπάταλη διάθεση που βλέπουμε σε κάποια σύγχρονα βιβλία του είδους.
Εδώ η άμεση μεταφορά των πληροφοριών είναι κρίσιμη. Πώς θα μπορούσε η αφήγηση να υπονομεύσει τον εαυτό της καθιστώντας εαυτόν αναξιόπιστο; Το μυστικό βρίσκεται, ως συνήθως, στη δοσολογία. Το χιούμορ στο Ένα βιβλίο μες στη βρόμα είναι μετρημένο, καλά υπολογισμένο, δεν έχει διαλυτικό χαρακτήρα, δεν αυτό-καταναλώνεται και δεν τραβάει την αφήγηση στην μπαλαφάρα. Γίνεται ευθύβολο γιατί έχει λεπτότητα, φρεσκάδα, πρωτοτυπία. Έτσι καταφέρνει να αναδείξει την πληροφορία και να μην την πνίξει μέσα του.
Στο Ένα βιβλίο μες στη βρόμα δεν ακολουθούμε μόνο τα ίχνη της ιστορίας της υγιεινής όπως έγραψα στην αρχή, αλλά γινόμαστε μάρτυρες ενός πανοράματος που ουσιαστικά φωτίζει μια εναλλακτική πτυχή, γενικότερα, της ιστορικής μας εξέλιξης. Με αυτή την έννοια θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε ένα τέτοιο βιβλίο και ως βοηθητικό εγχειρίδιο για το μάθημα της ιστορίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Γιατί πρέπει να φορτώνουμε το μυαλό των παιδιών μας με μάχες, σφαγές, εκστρατείες, πολέμους που έλαβαν χώρα ανά τους αιώνες και να μην τους μαθαίνουμε κάτι που είναι πολύ πιο χρήσιμο για την επιβίωση του είδους μας; Όπως γράφει ο Piotr Socha στην προμετωπίδα του βιβλίου: «Μπορώ πιο εύκολα να φανταστώ τον κόσμο χωρίς στρατηγούς και μεγάλους ηγέτες ή χωρίς στρατιώτες και όπλα παρά χωρίς τουαλέτες, αποχετεύσεις και τρεχούμενο νερό. Και παρότι ο κόσμος θα ήταν αδιαμφισβήτητα καλύτερος χωρίς πολέμους, ένας κόσμος χωρίς αυτές τις ανέσεις θα ήταν, πραγματικά, το χειρότερο μέρος να ζει κανείς».
Κι έτσι βλέπουμε πώς ένα βιβλίο γνώσεων μπορεί να λάβει και μια πολιτική διάσταση που συνομιλεί πολύ ουσιαστικά με τις προκλήσεις του παρόντος…
