Σαν σήμερα, 9 Αυγούστου, πριν από 112 χρόνια γεννήθηκε στο Ελσίνκι η Tove Jansson, η σπουδαία Φινλανδή συγγραφέας, εικονογράφος και ζωγράφος που δημιούργησε μερικούς από τους πιο αναγνωρίσιμους και αγαπημένους χαρακτήρες παιδικής λογοτεχνίας: τα Μούμιν. Το έργο της δεν ήταν απλώς μια σειρά παιδικών ιστοριών, αλλά ένα μοναδικό σύμπαν όπου η φαντασία, η ελευθερία, η αποδοχή, η διαφορετικότητα, η φύση, η φιλία και η οικογένεια συνυπάρχουν με έναν τρόπο αβίαστο και βαθιά ανθρώπινο.
Η Tove Jansson έφτιαξε έναν κόσμο που εξακολουθεί, περισσότερες από οκτώ δεκαετίες μετά την πρώτη εμφάνιση των Μούμιν, να μοιάζει εκπληκτικά σύγχρονος και σχετικός με το σήμερα. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμά της: ότι δημιούργησε ιστορίες που δεν προσπαθούν να διδάξουν στα παιδιά πώς να ζήσουν, αλλά τους δείχνουν, μέσα από τους ήρωές τους, ότι υπάρχει χώρος για όλους τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να υπάρχουμε. Στον κόσμο των Μούμιν κανείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειος για να αγαπηθεί, κανείς δεν χρειάζεται να κρύψει τον φόβο ή τη θλίψη του και η διαφορετικότητα δεν χρειάζεται καν να εξηγηθεί για να γίνει αποδεκτή.
Τι είναι τα Μούμιν
Τα Μούμιν είναι μια οικογένεια από φανταστικά πλάσματα που ζουν στη μαγική Κοιλάδα των Μούμιν. Είναι λευκά, με στρογγυλωπό σώμα, καλοσυνάτα και με βαθιά ανθρώπινη συμπεριφορά και συναισθηματική ζωή. Τα Μούμιν και τα βιβλία τους, που πρωτοκυκλοφόρησαν το 1945, έχουν γνωρίσει τεράστια επιτυχία και αναγνώριση, έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες, ενώ έχουν εμπνεύσει τηλεοπτικές σειρές, κόμικς, θεατρικές παραστάσεις, ακόμη και θεματικά πάρκα, παραμένοντας σταθερά ιδιαίτερα αγαπητά στις σκανδιναβικές χώρες αλλά και παγκοσμίως. Το ότι η Jansson ήταν παράλληλα και συγγραφέας και εικονογράφος των ιστοριών της, της έδωσε τη δυνατότητα να αποτυπώσει με ακρίβεια τα πλάσματα και τον κόσμο που φαντάστηκε. Μεγαλωμένη σε σπίτι καλλιτεχνών, με πατέρα γλύπτη και μητέρα εικονογράφο, η δημιουργός τους ακολούθησε καλλιτεχνικά μονοπάτια, όπως και τα αδέρφια της. Τιμήθηκε με πολλά βραβεία για το έργο της, ανάμεσα στα οποία το Διεθνές Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν της IBBY το 1966 για τη συνολική προσφορά της στην παιδική λογοτεχνία, το Μετάλλιο Pro Finlandia το 1976 και το Μεγάλο Βραβείο της Σουηδικής Ακαδημίας το 1994.
Τα βιβλία της Tove Jansson με τα Μούμιν ανήκουν στα έργα που συχνά παρουσιάζονται ως «παιδικά», αλλά στην πραγματικότητα λειτουργούν σε πολλά επίπεδα που τα κάνουν να αντέχουν στον χρόνο και να εξακολουθούν να συγκινούν τόσο παιδιά, όσο και ενήλικες. Ενώ οι ιστορίες τους είναι απλές στην εξέλιξη και την ανάγνωση, τα θέματα που πραγματεύονται είναι βαθιά φιλοσοφικά, καθιστώντας τις έτσι ελκυστικές και πολύτιμες για κάθε ηλικία.
Τα Μούμιν είναι πλάσματα ευγενικά και φιλειρηνικά, χωρίς ιδιαίτερο ανταγωνισμό και χωρίς την ανάγκη να διαχωρίσουν το καλό από το κακό. Στόχος τους είναι η εξερεύνηση, η περιπέτεια, η γνωριμία με τις χαρές και τις δυσκολίες της ζωής, αλλά και η απόλαυση της φύσης και της παρέας. Οι χαρακτήρες που εμφανίζονται στα βιβλία είναι πολύπλευροι και με διαφορετικές πτυχές και ενδιαφέροντα, αλλά με αντιδράσεις που αποπνέουν ψυχική γαλήνη, χωρίς ποτέ να είναι αδιάφοροι και μονοδιάστατοι. Τα παιδιά γνωρίζουν έτσι χαρακτήρες που μοιάζουν περισσότερο με πραγματικούς ανθρώπους, παρά με τέλειους λογοτεχνικούς ήρωες.
Ο Μούμιν είναι ανήσυχος και περιπετειώδης, του αρέσει να εξερευνά, να περιπλανιέται, να παρατηρεί. Είναι τρυφερός με τους φίλους του, έχει μεγάλη ενσυναίσθηση για όλους, είναι γενναίος και ευρηματικός. Ο τρόπος που διαχειρίζεται τις προκλήσεις, τις περιπέτειες, αλλά και τις ανατροπές και τις ματαιώσεις που προκύπτουν είναι βαθιά παιδαγωγικός χωρίς ποτέ να φαίνεται μια τέτοια πρόθεση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αντιμετώπιση της Μόρας (The Groke), μιας από τις πιο εμβληματικές μορφές της σειράς: ενώ στην αρχή του προκαλεί φόβο, καθώς η ιστορία εξελίσσεται του αποκαλύπτεται ως μια βαθιά μοναχική ύπαρξη. Ο τρόπος που δαμάζει την τρομακτική της παρουσία δείχνει ένα πλάσμα με θάρρος, ηρεμία και μεγάλη ψυχική ανθεκτικότητα. Η μετατόπιση από τον φόβο προς την κατανόηση είναι ενδεικτική της φιλοσοφίας των βιβλίων της Jansson.
Η μαμά Μούμιν είναι πολυάσχολη και αεικίνητη, φροντίζει πάντα και παντού να διατηρήσει την αδιαπραγμάτευτη ρουτίνα της οικογένειας και με μια απαράμιλλη θετικότητα, ηρεμία και εντυπωσιακή σιγουριά ότι όλα θα πάνε καλά, καταφέρνει να παρέχει σε όλους μια ασφαλή βάση για να διαχειριστούν τις αντιξοότητες της ζωής. Παρέχει φροντίδα, αγάπη και άνευ όρων αποδοχή χωρίς να γίνεται υπερβολικά προστατευτική αποκρύπτοντας τις δυσκολίες και τα λάθη.
Ο μπαμπάς Μούμιν είναι πολυμήχανος, οργανωτικός, αφοσιωμένος στη μαμά και φροντιστικός προς όλους και συχνά βρίσκει χρόνο για να γράψει το βιβλίο με τα απομνημονεύματά του.
Ο Σνίφιν είναι ένα καγκουρό, είναι υιοθετημένος αδερφός του Μούμιν και επιθυμεί να πλουτίσει.
Ο Σνούφκιν αγαπά την μουσική, την φύση, την ελευθερία αλλά και τον χρόνο με τον εαυτό του χωρίς να είναι αντικοινωνικός, και τον δένει με τον Μούμιν μια δυνατή, αφοσιωμένη φιλία χωρίς συμβατικές δεσμεύσεις.
H κόρη της Μύμλιν είναι σοβαρή και υπεύθυνη ενώ η μικρή Μυ είναι θορυβώδης, αφόρητα ειλικρινής και κάποιες φορές σκληρή, αλλά ποτέ βαρετή και προβλέψιμη.
Η μις Σνόρκελ (ή Σνορκελίνα) είναι ευαίσθητη και ρομαντική, αλλά και θαρραλέα και την δένει με τον Μούμιν ένας γλυκός πρώτος έρωτας.
Θα μπορούσαμε να μιλάμε για ώρες για το βάθος και το εύρος των χαρακτήρων που εμφανίζονται στα βιβλία των Μούμιν. Αυτό που θέλαμε κυρίως να φανεί είναι ότι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία αυτής της οικογένειας είναι πως διαφορετικά πλάσματα με διαφορετικούς χαρακτήρες και από διαφορετική προέλευση μοιράζονται τον χρόνο και τον χώρο τους, ζουν μαζί σαν να είναι το πιο απλό πράγμα στον κόσμο και χωρίς να υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι είναι οικογένεια. Η συμπερίληψη φαίνεται να είναι κάτι αβίαστο και το αίσθημα ότι όλοι είναι αποδεκτοί χωρίς όρους, παρέχει ένα ασφαλές περιβάλλον χωρίς εξιδανικεύσεις όπου διαφορετικοί χαρακτήρες συνυπάρχουν με αποδοχή και ανεκτικότητα όλων. Η οικογένεια των Μούμιν είναι αγαπημένη και αντιαυταρχική, ο ένας εμπιστεύεται και σέβεται τον άλλο και δέχεται τις ιδιαιτερότητές του χαρακτήρα του. Και πέρα από τα προβλήματα που έχουν να λύσουν, ατομικά ή όλοι μαζί, μας δείχνουν ένα δρόμο φιλοσοφικό για να αντιμετωπίσουμε τα καθημερινά προβλήματα που προκύπτουν από κάθε είδους συμβίωση.
Ο τρόπος που λειτουργεί αυτή η μη συμβατική οικογένεια είναι ιδιαίτερα γοητευτικός, γιατί τα παιδιά είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητα, εξερευνούν μόνα τους χωρίς συνεχή έλεγχο, αναλαμβάνουν ευθύνες, δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους, παίρνουν πρωτοβουλίες, κάνουν λάθη αλλά επιστρέφουν στο σπίτι με τη σιγουριά πως εκεί θα τα δεχτούν ό,τι και να γίνει. Έχουν επίσης δικαίωμα να διεκδικούν κάποια ιδιωτικότητα η οποία γίνεται σεβαστή από τους μεγαλύτερους, γιατί όλοι χρειάζονται χώρο για σκέψη, παρατήρηση και συναίσθημα. Αρχές που βασίζονται στην σκανδιναβική αντίληψη για την ανατροφή, όπου η αυτονομία θεωρείται βασικό στοιχείο της ανάπτυξης· κάτι που όλα τα παιδιά του κόσμου έχουν εξίσου ανάγκη.
Τα δύσκολα συναισθήματα και ο ρόλος της φύσης
Στην οικογένεια των Μούμιν επίσης δεν απλοποιούν τα δύσκολα συναισθήματα, ούτε βιάζονται να τα «διορθώσουν». Ο αναγνώστης νιώθει ασφάλεια βλέποντας ότι όλα τα συναισθήματα γίνονται αποδεκτά. Όταν βλέπει πως ακόμα και η θλίψη, η μοναξιά, η ζήλια, η απογοήτευση και η μελαγχολία έχουν χώρο για να εκφραστούν. Ή όταν βλέπει ότι οι παιδικοί φόβοι δεν αντιμετωπίζονται ως κάτι αστείο ή προσωρινό. Ή όταν η πλήξη δεν παρουσιάζεται ως κάτι τρομακτικό αλλά σχεδόν …δημιουργικό (επίκαιρη μάλιστα οδηγία των παιδοψυχολόγων της εποχής μας που έχει επανέλθει έντονα).
Αξιοσημείωτο είναι, τέλος, ότι η φύση είναι η μεγάλη πρωταγωνίστρια σε όλες τις ιστορίες, όπως επίσης ο σεβασμός και η αγάπη που οφείλουν όλα τα πλάσματα σε αυτήν και τις δυνάμεις της· κάτι που προκύπτει αβίαστα μέσα από την ήρεμη παρατήρηση και την αποδοχή κάθε φυσιολογικής αλλαγής και ανατροπής που η φύση επιφυλάσσει. Το δάσος και η θάλασσα, οι αλλαγές των εποχών, οι πλημμύρες, οι βροχές, οι φυσικές καταστροφές, μέχρι και οι …κομήτες παρουσιάζονται σαν φυσικά φαινόμενα και έτσι, οι ιστορίες των Moomin ενθαρρύνουν τον αναγνώστη να αναπτύξει την ικανότητα να προσαρμόζεται σε όλα αυτά με ψυχραιμία. Η φύση δεν λειτουργεί ως σκηνικό αλλά ως μέρος της ιστορίας και η σχέση με αυτήν παρουσιάζεται ως καθημερινή εμπειρία και όχι ως μάθημα, βοηθώντας έτσι κάθε αναγνώστη να διαμορφώσει μια έντονη οικολογική συνείδηση, αντίστοιχη με όσων κατοικούν στη γη με ευθύνη.
Η Tove Jansson κατάφερε με τις λέξεις και τα σκίτσα της να δώσει εικόνα σε πολλούς από τους φανταστικούς κόσμους που ονειρεύονται τα παιδιά, σε δεκτικές οικογένειες, σε μαγικά πλάσματα, σε πανέμορφα σπιτάκια και φωλίτσες, σε κρυφά μονοπάτια στο δάσος, σε περιπέτειες και εξερευνήσεις, σε όλα όσα αγαπούν τα παιδιά και έκαναν την ταύτισή τους αναπόφευκτη.
Γι’ αυτό οι ιστορίες με τα Μούμιν, παρότι γράφτηκαν πριν από πολλές δεκαετίες, αποκτούν καθημερινά νέους φανατικούς αναγνώστες και παραμένουν με χίλιους τρόπους βαθιά παιδαγωγικές, χωρίς το παραμικρό ίχνος διδακτισμού. Γιατί η ανάγκη να ανήκουμε κάπου, η αναζήτηση της ελευθερίας και η εξερεύνηση των ορίων της, η μελαγχολία και η απώλεια, η δημιουργικότητα, η αλλαγή και η αποδοχή του διαφορετικού, η ανάγκη για παρέα αλλά και η ανάγκη για ιδιωτικότητα είναι πράγματα που εξακολουθούν να αφορούν και να μας απασχολούν όλους και όλες.
Τα βιβλία της Tove Jansson που κυκλοφορούν στα ελληνικά: τα εικονογραφημένα “Ο μπαμπάς Μούμιν και η μεγάλη καταιγίδα”, “Ποιος θα παρηγορήσει το Τουφάκι;”, “Το Μούμιν και το αστέρι των ευχών”, τρία βιβλία κόμικς “Τα Μούμιν κι ο κομήτης”, “Το ερημονήσι των Μούμιν” και “Τα Μούμιν στη Ριβιέρα” κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος σε μετάφραση Βίκυς Αλυσσανδράκη. Από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα μυθιστορήματα “Το καπέλο του μάγου Μουμέρλιν”, “Κομήτης στην Κοιλάδα”, “Θαλασσινό ταξίδι” και “Καλοκαιρινή μπόρα” σε μετάφραση Μαρίας Αγγελίδου, ενώ από τις εκδόσεις Αίολος σε μετάφραση Αγγελικής Νάτση κυκλοφορεί “Το Βιβλίο του καλοκαιριού” που απευθύνεται περισσότερο σε εφήβους και ενήλικες, είναι εμπνευσμένο από τη ζωή της συγγραφέως και περιγράφει το καλοκαίρι που περνά ένα κορίτσι με τη γιαγιά του σε ένα νησάκι του φινλανδικού αρχιπελάγους.
