Η σύγχρονη σλοβενική λογοτεχνία για παιδιά συγκαταλέγεται στις πιο δημιουργικές και εξωστρεφείς της Ευρώπης. Με έργα που μεταφράζονται σε πολλές γλώσσες και διακρίνονται διεθνώς, οι δημιουργοί της προσεγγίζουν τα παιδιά με σεβασμό, εμπιστεύονται τη νοημοσύνη και τη φαντασία τους και δε διστάζουν να καταπιαστούν με απαιτητικά θέματα.
Τον περασμένο Μάιο επισκέφτηκαν την Ελλάδα με αφορμή τη διεξαγωγή της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης τρεις Σλοβένοι συγγραφείς και δημιουργοί βιβλίων για παιδιά: η Γιάνα Μπάουερ, η Αντρέα Πέκλαρ και ο Έβαλντ Φλίσαρ, καλεσμένοι και οι τρεις των Εκδόσεων Βακχικόν. Ανάμεσα στις παρουσιάσεις των βιβλίων τους σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, η Κόκκινη Αλεπού είχε την ευκαιρία να συνομιλήσει με τους τρεις δημιουργούς για τη δύναμη της παιδικής λογοτεχνίας, τον ρόλο της φαντασίας, τη σχέση εικόνας και κειμένου, αλλά και για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ανάγνωση σε έναν κόσμο όπου τα βιβλία καλούνται να ανταγωνιστούν τις οθόνες.
Συνέντευξη στις Μαριάννα Γιαννουλάκη, Ζωή Κοσκινίδου και Μάρα Ψαράκη
Η Αντρέα Πέκλαρ είναι ζωγράφος και δημιουργός εικονογραφημένων βιβλίων για παιδιά, μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες εκπροσώπους της σλοβενικής εικονογράφησης. Έχει εικονογραφήσει δεκάδες βιβλία και σχολικά εγχειρίδια, έχει συνεργαστεί με διάφορα περιοδικά και έχει δημιουργήσει εκπαιδευτικό υλικό και εκπαιδευτικές εφαρμογές για μουσεία. Τα τελευταία χρόνια επικεντρώνεται κυρίως στη δημιουργία δικών της εικονογραφημένων βιβλίων, στα οποία υπογράφει τόσο το κείμενο όσο και την εικονογράφηση, όπως το “Χίλια πουλιά” που κυκλοφορεί και στα ελληνικά.
Στο πλαίσιο της συζήτησής μας, θελήσαμε να μάθουμε πώς μια εικονογράφος αντιλαμβάνεται τη λογοτεχνία που απευθύνεται σε παιδιά και αν θεωρεί πως υποτιμάται ως είδος. Η ίδια θεωρεί πως ακόμη και ως εικονογράφος συναντάει συχνά την άποψη ότι η εικονογράφηση υποτιμάται σε σύγκριση, για παράδειγμα, με τη ζωγραφική. Αυτό εξηγεί οφείλεται κυρίως στον ερμηνευτικό ρόλο της εικονογράφησης, μια αντίληψη που, με τα σημερινά δεδομένα, έχει πλέον ξεπεραστεί. “Πιστεύω ότι η εικονογράφηση, όπως και η παιδική λογοτεχνία ως είδος, είναι ισότιμη με τα υπόλοιπα λογοτεχνικά είδη που απευθύνονται στους ενήλικες. Σημασία έχει το έργο να είναι πειστικό ως προς το μήνυμα, την ιδέα και την υλοποίησή του· να μπορεί να προκαλεί συναισθηματική ανταπόκριση στον αναγνώστη, να τον οδηγεί σε προβληματισμό ή να του προσφέρει μια νέα γνώση”.
Τα βιβλία σας πραγματεύονται υπαρξιακά ζητήματα. Πώς αποφασίζετε, όμως, πόσα πρέπει να εξηγήσετε σε έναν μικρό αναγνώστη και πόσα να αφήσετε ανοιχτά;
Πιστεύω ότι τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν ακόμη και πιο αφηρημένα θέματα μέσα από τη μεταφορά. Μια ιστορία γίνεται αντιληπτή σε διαφορετικά επίπεδα. Ένα παιδί μπορεί να παρακολουθήσει την αφήγηση και, μέσα από αυτήν, να κατανοήσει συναισθηματικά πολύπλοκες έννοιες. Ορισμένα επίπεδα νοήματος γίνονται αντιληπτά υποσυνείδητα, σε ένα διαισθητικό επίπεδο, και κατανοούνται λογικά αργότερα. Όταν αποφασίζω πόσα να εξηγήσω και πόσα να αφήσω ανοιχτά, προσπαθώ πάντα να αισθανθώ όπως αισθανόμουν ως παιδί: τι μπορούσα τότε να καταλάβω λογικά και τι παρέμενε μέσα μου ως ένα συναίσθημα που μόνο αργότερα απέκτησε νόημα. Και αυτό το συναίσθημα ήταν σωστό· κάποια στιγμή, καθώς μεγάλωνα, ενώθηκε με την κατανόηση.
Τι πιστεύετε ότι χρειάζονται τα παιδιά από τα βιβλία, κάτι που οι ενήλικες συχνά ξεχνούν ότι χρειάζονται κι εκείνοι;
Αν μου επιτρέπετε να μιλήσω για τα εικονογραφημένα βιβλία που δημιουργώ η ίδια, πιστεύω ότι ένα ποιοτικό εικονογραφημένο βιβλίο είναι εξαιρετικά σημαντικό για ένα παιδί, γιατί αποτελεί την πρώτη του επαφή με το βιβλίο ως αντικείμενο, με τον γραπτό λόγο αλλά και με τις εικαστικές τέχνες. Γι’ αυτό είναι ουσιαστικό τόσο το κείμενο όσο και η εικονογράφηση να είναι υψηλής ποιότητας, καθώς συμβάλλουν στη διαμόρφωση και την ανάπτυξη της αισθητικής ευαισθησίας του παιδιού, θέτοντας τις βάσεις για την καλλιέργεια της πολιτισμικής του συνείδησης.
Είστε συγγραφέας και εικονογράφος των βιβλίων σας. Όταν ξεκινάτε να δουλεύετε πάνω σε ένα νέο εικονογραφημένο βιβλίο, προηγούνται οι εικόνες ή η ιστορία; Και αλλάζει ποτέ αυτή η διαδικασία;
Το κείμενο δεν προϋπήρξε ποτέ ώστε να εικονογραφηθεί στη συνέχεια. Η ίδια η ιδέα γεννιέται άλλοτε από μια εικόνα, άλλοτε από μια ατμόσφαιρα ή από μια φράση που αντηχεί μέσα σε μια ιστορία ή σε μια εικόνα. Η αρχή είναι πάντοτε βαθιά διαισθητική και ακολουθώ αυτή τη διαίσθηση. Κατά τη διάρκεια της δημιουργικής διαδικασίας, εικόνα και λόγος αλληλοπλέκονται. Αργότερα περνώ σε μια πιο αναλυτική φάση, δουλεύοντας τόσο την επεξεργασία του κειμένου όσο και τον σχεδιασμό του storyboard. Ακόμη και τότε, τα οπτικά και τα λεκτικά στοιχεία αλληλοσυμπληρώνονται, διορθώνονται και αναθεωρούνται. Όταν και τα δύο έχουν φτάσει σε ένα σημείο όπου δεν υπάρχουν πλέον «λάθη» —όπως ασυνέπειες στους χαρακτήρες, στις πράξεις ή στη χρονική αλληλουχία— τότε ολοκληρώνω τη γλωσσική επεξεργασία του κειμένου και ξεκινώ τη δημιουργία των τελικών εικονογραφήσεων.
Τα βιβλία σας έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από δέκα γλώσσες. Πιστεύετε ότι η οπτική αφήγηση ταξιδεύει ευκολότερα ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς απ’ ό,τι το κείμενο; Τι «χάνεται» ή τι «κερδίζεται» στη μετάφραση ενός εικονογραφημένου βιβλίου;
Σε ένα εικονογραφημένο βιβλίο υπάρχουν δύο αφηγηματικοί φορείς: ο γλωσσικός και ο οπτικός. Ίσως γι’ αυτό η επικοινωνία να γίνεται ευκολότερη. Αυτό που μπορεί να «χαθεί» στο κείμενο μπορεί να «βρεθεί» στην εικόνα και το αντίστροφο. Με συναρπάζει το γεγονός ότι τα εικονογραφημένα βιβλία ταξιδεύουν σε τόσο διαφορετικά μέρη του κόσμου, σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα και αισθητικές παραδόσεις, και παρ’ όλα αυτά γίνονται κατανοητά. Αυτή η αίσθηση ότι είμαστε τόσο διαφορετικοί και ταυτόχρονα τόσο όμοιοι δεν παύει ποτέ να με εκπλήσσει.
Έχετε τιμηθεί τρεις φορές με το Βραβείο Kristina Brenkova για το καλύτερο πρωτότυπο σλοβενικό εικονογραφημένο βιβλίο. Υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που θεωρείτε ότι ξεχωρίζουν τη σλοβενική δημιουργία στον χώρο του εικονογραφημένου βιβλίου;
Ίσως θα έπρεπε να ανατρέξουμε στην ιστορία, στην εποχή κατά την οποία δημιουργούσαν οι σημαντικότεροι Σλοβένοι εικονογράφοι. Εκείνοι καθιέρωσαν την εικονογράφηση ως αυτόνομο επάγγελμα, της προσέδωσαν καλλιτεχνικό κύρος και έβαλαν τη σλοβενική εικονογράφηση στον παγκόσμιο χάρτη. Αυτή η ομάδα δημιουργών, γνωστή ως οι «εικονογράφοι των παραμυθιών», ανέπτυξε μια προσωπική ποιητική που διαποτιζόταν από μια έντονα παραμυθένια ατμόσφαιρα. Οι εικόνες τους δεν ήταν ποτέ υπερβολικά ρεαλιστικές ή αυστηρά αφηγηματικές· ήταν ποιητικές και μαγικές. Η παράδοση αυτή διατηρήθηκε και συνεχίζεται μέχρι σήμερα στο έργο αρκετών Σλοβένων εικονογράφων. Παράλληλα, στα έργα τους αντανακλάται συχνά και ο φυσικός πλούτος της Σλοβενίας: τα δάση, τα φυτά, τα ζώα, το νερό και ο ιδιαίτερος δεσμός του ανθρώπου με όλα αυτά.
Τα παιδιά που διαβάζουν σήμερα τα βιβλία σας θα είναι ενήλικες σε λιγότερο από είκοσι χρόνια. Τι ελπίζετε να πάρουν μαζί τους από τις ιστορίες σας;
Ελπίζω να κρατήσουν μέσα τους την επίγνωση και την εκτίμηση για τα θαύματα και την ομορφιά της φύσης· την πίστη ότι, στο τέλος, όλα θα πάρουν τον δρόμο που τους αξίζει· την κατανόηση ότι η αλλαγή δεν σημαίνει απώλεια αλλά εξέλιξη και ότι, πολλές φορές, τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται με την πρώτη ματιά.
Διαβάστε τη συνέντευξη της Γιάνα Μπάουερ εδώ.
Διαβάστε τη συνέντευξη του Έβαλντ Φλίσαρ εδώ.
