Η σύγχρονη σλοβενική λογοτεχνία για παιδιά συγκαταλέγεται στις πιο δημιουργικές και εξωστρεφείς της Ευρώπης. Με έργα που μεταφράζονται σε πολλές γλώσσες και διακρίνονται διεθνώς, οι δημιουργοί της προσεγγίζουν τα παιδιά με σεβασμό, εμπιστεύονται τη νοημοσύνη και τη φαντασία τους και δε διστάζουν να καταπιαστούν με απαιτητικά θέματα.
Τον περασμένο Μάιο επισκέφτηκαν την Ελλάδα με αφορμή τη διεξαγωγή της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης τρεις Σλοβένοι συγγραφείς και δημιουργοί βιβλίων για παιδιά: η Γιάνα Μπάουερ, η Αντρέα Πέκλαρ και ο Έβαλντ Φλίσαρ, καλεσμένοι και οι τρεις των Εκδόσεων Βακχικόν. Ανάμεσα στις παρουσιάσεις των βιβλίων τους σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, η Κόκκινη Αλεπού είχε την ευκαιρία να συνομιλήσει με τους τρεις δημιουργούς για τη δύναμη της παιδικής λογοτεχνίας, τον ρόλο της φαντασίας, τη σχέση εικόνας και κειμένου, αλλά και για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ανάγνωση σε έναν κόσμο όπου τα βιβλία καλούνται να ανταγωνιστούν τις οθόνες.
Συνέντευξη στις Μαριάννα Γιαννουλάκη, Ζωή Κοσκινίδου και Μάρα Ψαράκη
Ο Έβαλντ Φλίσαρ θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Σλοβένους λογοτέχνες και θεατρικούς συγγραφείς των τελευταίων δεκαετιών. Έχει γνωρίσει διεθνή επιτυχία, καθώς τα μυθιστορήματα και τα θεατρικά έργα του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 40 γλώσσες. Στα ελληνικά έχουμε την τύχη να μπορούμε να διαβάζουμε πέντε από τα βιβλία που έχει γράψει, δύο εκ των οποίων απευθύνονται σε παιδιά, το “Η Αλίκη στη χώρα των Τεράτων” και το “Κοίτα από το παράθυρο” (μτφρ. Λάρα Ούνουκ) για τα οποία και συνομιλούμε παρακάτω.
Το βιβλίο Κοίτα από το παράθυρο αποκτά τόσο μια κυριολεκτική όσο και μια συμβολική διάσταση. Γιατί επιλέξατε ως πρωταγωνιστή ένα ανώνυμο παιδί με νοητική αναπηρία;
Οι πρωταγωνιστές και οι αφηγητές ενός μυθιστορήματος ή μιας ιστορίας δεν επιλέγονται από τον συγγραφέα· γεννιούνται στη φαντασία του μαζί με το νόημα της ιστορίας που εκείνος αφηγείται. Όταν γράφει ένα μυθιστόρημα, ο συγγραφέας αποφεύγει τις σκόπιμες και ορθολογικές αποφάσεις και αφήνεται στην ίδια την ιστορία να εξελιχθεί, σύμφωνα με τη δική της εσωτερική πρόθεση και κατεύθυνση. Η συγγραφή λογοτεχνίας δεν είναι μια ορθολογική άσκηση.
Στο συγκεκριμένο έργο σας συνυφαίνεται μια σειρά από εξίσου σημαντικά θέματα, όπως η μοναξιά, η διαφορετικότητα, η αγάπη για τα ζώα, η θρησκεία, ο πόλεμος, αλλά διαφαίνεται και ένα πλαίσιο παραβατικότητας που περιλαμβάνει ακόμη και τρομοκρατικές επιθέσεις. Τι θα θέλατε να μείνει περισσότερο στη μνήμη ενός νέου αναγνώστη μετά την ανάγνωση του βιβλίου; Και ποιο στοιχείο του θεωρείτε εσείς πιο σημαντικό;
Θα ήθελα, πάνω απ’ όλα, ένας νέος αναγνώστης να θυμάται ότι ένας άνθρωπος δεν μπορεί ποτέ να περιοριστεί σε μια μόνο ετικέτα. Κάποιος μπορεί να φαίνεται παράξενος, μοναχικός, επικίνδυνος ή απλώς διαφορετικός, όμως πίσω από κάθε εξωτερική εικόνα υπάρχει ένας προσωπικός κόσμος γεμάτος φόβο, λαχτάρα, τρυφερότητα και ελπίδα.
Το μυθιστόρημα φέρνει κοντά τον πόλεμο, τη θρησκεία, τη βία, την αγάπη και τον δεσμό ανάμεσα στους ανθρώπους και τα ζώα, γιατί όλα αυτά συνυπάρχουν στην πραγματικότητα. Ακόμη και σε έναν κόσμο σημαδεμένο από τη σκληρότητα και την καχυποψία, η συμπόνια εξακολουθεί να είναι δυνατή. Αυτό που θεωρώ πιο ουσιαστικό είναι η συνάντηση ανθρώπων που αρχικά μοιάζουν να χωρίζονται σχεδόν από τα πάντα. Όταν αρχίζουν να κοιτάζουν πέρα από τις προκαταλήψεις και τον φόβο, ανακαλύπτουν ότι η κατανόηση του άλλου απαιτεί θάρρος. Ίσως, άλλωστε, και το παράθυρο του τίτλου να είναι μια μεταφορά: μπορούμε να μείνουμε πίσω από αυτό και να κρίνουμε τον κόσμο από ασφαλή απόσταση ή μπορούμε πραγματικά να κοιτάξουμε μέσα από αυτό και να επιτρέψουμε σε όσα βλέπουμε να μας αλλάξουν.
Περνώντας τώρα στο δεύτερο βιβλίο σας που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, η ηρωίδα του Η Αλίκη στη Χώρα της Τρέλας είναι η γνωστή Αλίκη μετά την επιστροφή της από τη Χώρα των Θαυμάτων. Γιατί επιλέξατε αυτή τη συγκεκριμένη ηρωίδα, ιδίως αφού δημιουργήσατε μια ιστορία τόσο διαφορετική από εκείνη που γνωρίζουμε από τον Λιούις Κάρολ;
Στο φανταστικό νησί Ποτερουνία δεν υπάρχουν τέρατα. Το νησί κατοικείται από εμάς τους ίδιους, τους ανθρώπους που έχουμε εξαντλήσει όλους τους φυσικούς πόρους, ακριβώς όπως συμβαίνει σήμερα και βασιζόμαστε πλέον στον μοναδικό που έχει απομείνει, τον οποίο αποκαλούν πότι. Από εκεί προέρχεται και το όνομα Ποτερουνία. Πρόκειται για μια ιστορία σχετικά με την απερίσκεπτη στάση μας απέναντι στο μέλλον. Δεν είναι ένα παραμύθι, όπως η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων του Λιούις Κάρολ, αλλά μια τρομακτική ιστορία για τον παγκόσμιο εγωισμό και την ανθρώπινη βλακεία. Μια οικολογική φάρσα.
Εδώ έχουμε μια μίξη της φαντασίας και της πραγματικότητας, που χωρίζονται όμως από μια πολύ λεπτή γραμμή. Παρότι η ιστορία κινείται στον χώρο της φαντασίας, υπάρχουν αναφορές σε πραγματικές χώρες, όπως το Τρινιντάντ και Τομπάγκο, και σε υπαρκτά δημόσια πρόσωπα, όπως η τραουδίστρια Madonna. Μέσα σε αυτό το παιχνίδι, θα λέγατε ότι πίσω από τις καρικατούρες των πολιτικών που παρελαύνουν στις σελίδες του βιβλίου κρύβονται πραγματικά πρόσωπα της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής; Υπήρξε κάποιος συγκεκριμένος που σας ενέπνευσε;
Θα έλεγα ότι οι πολιτικοί του βιβλίου είναι αναγνωρίσιμοι, χωρίς όμως να αποτελούν πορτρέτα κάποιου συγκεκριμένου προσώπου. Είναι σύνθετες μορφές, φτιαγμένες από χειρονομίες, φράσεις, ματαιοδοξίες και φιλοδοξίες που συναντάμε ξανά και ξανά στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. Ένας αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει σε έναν τρόπο ομιλίας έναν συγκεκριμένο ηγέτη και σε μια επίδειξη αλαζονείας ή έπαρσης κάποιον άλλον. Ωστόσο, δεν επιδίωξα να δημιουργήσω μια συγκαλυμμένη πινακοθήκη πραγματικών πολιτικών προσώπων.
Η ίδια η πολιτική συχνά μοιάζει με φαντασία ή, ίσως, με θέατρο. Οι πολιτικοί επινοούν αφηγήσεις, υπόσχονται αδύνατες μεταμορφώσεις και κατασκευάζουν εκδοχές της πραγματικότητας στις οποίες καλούν τους ανθρώπους να πιστέψουν. Με αυτή την έννοια, η καρικατούρα μπορεί μερικές φορές να πλησιάζει περισσότερο την αλήθεια απ’ ό,τι ο ρεαλισμός. Υπερβάλλοντας ορισμένα χαρακτηριστικά, αποκαλύπτει όσα οι επίσημες εικόνες έχουν σχεδιαστεί για να αποκρύπτουν.
Οι πραγματικοί τόποι, όπως το Τρινιντάντ και Τομπάγκο, και πρόσωπα όπως η Madonna λειτουργούν ως σημεία αναφοράς. Δίνουν στον αναγνώστη την αίσθηση ότι πατά σε γνώριμο έδαφος, ακόμη κι όταν η ιστορία προχωρά όλο και βαθύτερα προς το παράλογο και το φανταστικό. Το όριο ανάμεσα στα δύο παραμένει σκόπιμα ασαφές.
Εκτός από συγγραφέας, είστε επίσης αρχισυντάκτης του λογοτεχνικού περιοδικού Sodobnost, άρα έχετε εικόνα του τι συμβαίνει με την ανάγνωση στη χώρα σας. Πόσο λοιπόν διαβάζουν σήμερα τα παιδιά στη Σλοβενία;
Τα παιδιά στη Σλοβενία διαβάζουν αρκετά κατά τα πρώτα χρόνια του δημοτικού σχολείου, όταν η ανάγνωση εξακολουθεί να ενθαρρύνεται από τους γονείς, τους δασκάλους και τις βιβλιοθήκες. Σύμφωνα με την έρευνα PIRLS* του 2016, περίπου το 34% των μαθητών της Τετάρτης τάξης διαβάζει για ευχαρίστηση καθημερινά ή σχεδόν καθημερινά, ενώ ένα ακόμη 37% διαβάζει μια ή δύο φορές την εβδομάδα. Περίπου το 13% δήλωσε ότι δε διαβάζει ποτέ ή σχεδόν ποτέ για ευχαρίστηση. Η μεγαλύτερη ανησυχία αφορά το τι συμβαίνει καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν. Η ανάγνωση καλείται όλο και περισσότερο να ανταγωνιστεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το διαδικτυακό βίντεο και άλλες μορφές άμεσης ψυχαγωγίας.
Στην έρευνα PISA** του 2022, το 74% των δεκαπεντάχρονων μαθητών στη Σλοβενία πέτυχε τουλάχιστον το βασικό επίπεδο αναγνωστικής επάρκειας, ενώ το 26% παρέμεινε κάτω από αυτό. Μόλις το 4% έφτασε στα υψηλότερα επίπεδα επίδοσης. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η διαφορά ανάμεσα στα κορίτσια και τα αγόρια: κάτω από το βασικό επίπεδο βρέθηκε το 17% των κοριτσιών, έναντι του 35% των αγοριών.
Θα έλεγα, λοιπόν, ότι τα παιδιά στη Σλοβενία διαβάζουν, όμως η αναγνωστική συνήθεια δεν είναι ομοιόμορφη και τείνει να εξασθενεί κατά την εφηβεία. Η Σλοβενία διαθέτει ισχυρή σχολική και βιβλιοθηκονομική παράδοση και τα βιβλία είναι ευρέως προσβάσιμα. Ωστόσο, η πρόσβαση από μόνη της δεν αρκεί για να δημιουργήσει έναν αναγνώστη. Η πραγματική πρόκληση είναι να βοηθήσουμε τους νέους να βιώσουν την ανάγνωση ως απόλαυση, ανακάλυψη και προσωπική ελευθερία και όχι απλώς ως μία ακόμη σχολική υποχρέωση.
*Η έρευνα Progress in International Reading Literacy Study (PIRLS) διεξάγεται από τον Διεθνή Οργανισμό για την Αξιολόγηση των Εκπαιδευτικών Επιτευγμάτων (The International Association for the Evaluation of Educational Achievement – IEA).
**Διεθνής έρευνα που διεξάγεται από τον ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης) με σκοπό τη διεθνή αξιολόγηση των εκπαιδευτικών συστημάτων των χωρών που συμμετέχουν σε αυτόν.
Διαβάστε τη συνέντευξη της Αντρέα Πέκλαρ εδώ.
Διαβάστε τη συνέντευξη της Γιάνα Μπάουερ εδώ.
