Στην πρόσφατη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνια, όπου τιμώμενη χώρα ήταν η Νορβηγία, ξεχωριστή θέση κατείχε η εντυπωσιακή έκθεση που παρουσίαζε τη σύγχρονη νορβηγική βιβλιοπαραγωγή για παιδιά και νέους. Ανάμεσα στα πολλά ιδιαίτερα βιβλία, ένα ξεχώριζε αμέσως, και παρά το γλωσσικό εμπόδιο, η θεματολογία του μπορούσε να γίνει αμέσως αντιληπτή μέσω της εικόνας.
Το βιβλίο της γεννημένης στη Σουηδία, βραβευμένης εικονογράφου και συγγραφέα στη Νορβηγία Anne Fiske, με τίτλο “Hvordan Lager Man en Baby?” (ελευθ. μετάφραση: Πώς γίνονται τα μωρά;), αν και στο κάτω ράφι, τράβηξε κατευθείαν το μάτι. Η Fiske δημιούργησε ένα βιβλίο γνώσεων για παιδιά που μέσα από το κείμενο και τις εικονογραφήσεις της μιλάει για την ανθρώπινη αναπαραγωγή. Το βιβλίο αποτελεί μέρος μιας τριλογίας που ανήκουν στο είδος των εικονογραφημένων βιβλίων γνώσεων για παιδιά και εξηγεί, χωρίς ωραιοποιήσεις, τη διαδικασία της σύλληψης, της εγκυμοσύνης και της γέννας. Κι ενώ στη Νορβηγία έχει γίνει δεκτό με ενθουσιασμό – άλλωστε μιλάνε από μόνες τους και οι πωλήσεις του – στον υπόλοιπο κόσμο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, καθώς το περιεχόμενό του χαρακτηρίστηκε ως «ακατάλληλο» για παιδιά, ενώ η ίδια η δημιουργός του έχει δεχτεί μέχρι και απειλές.
Οι εικονογραφήσεις της Fiske δεν αφήνουν τίποτα στη φαντασία ή στην υπόθεση και αυτό ακριβώς φαίνεται πως ενόχλησε. Είναι ένα καθαρόαιμο βιβλίο γνώσεων, με όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται ένας μικρός σε ηλικία αναγνώστης για να κατανοήσει το θέμα. Για να προλάβω πιθανές ενστάσεις, όχι, δεν είναι σε καμία περίπτωση πορνογραφικό, όπως ακριβώς έχει κατηγορηθεί. Το βιβλίο δεν μένει βέβαια μόνο στο κομμάτι της διαδικασίας της τεκνοποίησης και της γέννας, αλλά επεκτείνεται και σε πιο σύνθετα ζητήματα, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση, η τεχνητή γονιμοποίηση και η τεκνοθεσία. Σύμφωνα με τον Christian House, αρθρογράφο του Guardian, που ασχολήθηκε εκτεταμένα με το θέμα του βιβλίου σε πρόσφατο άρθρο του, η Fiske δέχτηκε πιέσεις να «μαλακώσει» τις εικονογραφήσεις της. Στο άρθρο του μάλιστα αναφέρεται σε μια χαρακτηριστική περίπτωση, όπου μια ομάδα μητέρων στη Ρωσία της ζήτησαν να ζωγραφίζει «χαρούμενα πρόσωπα» στις γυναίκες που γεννούν. Για τη Fiske, αυτή η απαίτηση αποκαλύπτει τον φόβο των ενηλίκων απέναντι στην πραγματικότητα.
Στην Αμερική, όπως τονίζει ο House, το βιβλίο χαρακτηρίστηκε ως πορνογραφικό, ενώ αντίστοιχη στάση κράτησε και ο Καναδάς. Αντίθετα, στη Νορβηγία η σειρά της Fiske έχει πουλήσει πάνω από 100.000 αντίτυπα (σε μια χώρα με 5.000.000 κατοίκους) και η δημιουργός τιμήθηκε το 2025 με το Βραβείο Brage, ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βραβεία της χώρας. Η θέση από την άλλη της NORLA (Norwegian Literature Abroad), του φορέα που προωθεί συστηματικά τη νορβηγική λογοτεχνία στο εξωτερικό, είναι ότι η νορβηγική παιδική λογοτεχνία «στοχεύει να αμφισβητεί, να εξερευνά και να φαντάζεται χωρίς όρια». Τα παιδιά, συνεχίζει, «είναι ανεξάρτητα άτομα με δικές τους σκέψεις, συναισθήματα και οπτικές» και αξίζουν έργα που τα αντιμετωπίζουν με σοβαρότητα.
Αυτά στη Νορβηγία, γιατί στην Ελλάδα τα πράγματα τελικά δεν διαφέρουν πολύ από όσα συμβαίνουν στην Αμερική και τον Καναδά. Όσοι ασχολούμαστε με τον χώρο του παιδικού βιβλίου δεν έχουμε ξεχάσει τον θόρυβο που είχε προκαλέσει το 2016 η ελληνική μετάφραση του βιβλίου «Το πιο μεγάλο βιβλίο για τις Οικογένειες» από τις εκδόσεις Ίκαρος, ούτε την κατακραυγή που δέχτηκε το «Οικογένεια είναι…» της Κατρίνας Τσάνταλη, το οποίο τελικά αποσύρθηκε από νηπιαγωγείο της Κύπρου επειδή παρουσίαζε διαφορετικά είδη οικογενειών. Το «Έχω δικαίωμα; Έχω δικαίωμα!» από τις εκδόσεις Μικρή Σελήνη, που αφορά τα δικαιώματα των παιδιών και αγγίζει μεταξύ άλλων και ζητήματα ταυτότητας, βρέθηκε επίσης στο στόχαστρο. Και αυτά είναι μόνο μερικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζουμε ορισμένα βιβλία.
Παρά τις προσπάθειες Ελλήνων εκδοτών να φέρουν ή να δημιουργήσουν πιο τολμηρά βιβλία, βιβλία που να ενημερώνουν τα παιδιά για το σώμα τους, τη φυσιολογία του, τον κόσμο μας, τα δικαιώματά τους, η αντίσταση από την πλευρά μιας μερίδας του γενικού κοινού παραμένει ισχυρή. Το ερώτημα που προκύπτει είναι απλό: γιατί θεωρούμε ότι τα παιδιά δεν έχουν τη νοημοσύνη να κατανοήσουν κάτι τόσο σοβαρό όπως η ανθρώπινη αναπαραγωγή και αντί να τα αντιμετωπίζουμε με ειλικρίνεια, βάζουμε μπροστά το δικό μας έλειμμα γνώσης; Γιατί ρίχνουμε αυτομάτως την ευθύνη στο παιδί (το παιδί δεν καταλαβαίνει), ενώ ο δικός μας φόβος λόγω άγνοιας είναι αυτός που δημιουργεί το πρόβλημα; Το δε αξιοπερίεργο είναι ότι οι αντιδράσεις απέναντι σε τέτοια βιβλία σπάνια προέρχονται από γονείς που είναι οι ίδιοι αναγνώστες και αναζητούν την ενημέρωση μέσα από επιστημονικά τεκμηριωμένες πηγές. Οι φωνές που εναντιώνονται σε τέτοιας θεματολογίας βιβλία προέρχονται συνήθως από ανθρώπους που θεωρούν ότι ένα βιβλίο μπορεί να βλάψει τους ίδιους ή την οικογένειά τους πριν καν το διαβάσουν. Κι ενώ υπάρχουν πολλοί εκεί έξω που αναζητούν εργαλεία που θα τους βοηθήσουν να ενημερωθούν σωστά για να κάνουν αυτές τις δύσκολες συζητήσεις με τα παιδιά, όταν εμφανίζεται ένα βιβλίο που θα μπορούσε να αποτελέσει ακριβώς ένα τέτοιο εργαλείο, η κατακραυγή που προκαλείται είναι αντιστρόφως ανάλογη του έργου που επιτελεί ένα τέτοιο βιβλίο, κάτι που εκδηλώνεται ακόμη και με επιθετικότητα απέναντι σε δημιουργούς και εκδότες, όπως στην περίπτωση της Fiske.
Πιθανώς και να φταίει η δική μας ανατροφή και ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώσαμε, μέσα σε περιβάλλοντα πιο αυστηρά, πιο αποστειρωμένα ή με συναισθηματικά απόμακρους γονείς, όπου η συζήτηση για το σεξ και την αναπαραγωγή δεν είχε ποτέ θέση στην καθημερινότητα. Αναμφίβολα παίζει ρόλο και η κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνουμε τα παιδιά μας. Μια κοινωνία σαν τη δική μας με ισχυρή θρησκευτική παράδοση, όπου το σώμα, και ιδιαίτερα το γυναικείο, εξακολουθεί συχνά να συνδέεται με την ενοχή ή την αμαρτία στο όνομα της προστασίας. Το παράδοξο βέβαια είναι ότι οι ενήλικες που φοβούνται περισσότερο να μιλήσουν στα παιδιά για το σώμα και τη σεξουαλικότητα είναι συχνά εκείνοι που λόγω του φόβου τους, αφήνουν την ενημέρωση των παιδιών τους στις χειρότερες δυνατές πηγές, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το διαδίκτυο και τους influencers. Κι όμως, ένα σωστά δουλεμένο βιβλίο γνώσεων είναι σίγουρα πολύ λιγότερο επικίνδυνο από ένα βίντεο στα σόσιαλ.
