Δύο από τα σημαντικότερα δημιουργήματα της Μαργιάν Σατραπί έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, και μάλιστα έχουν τύχει εξαιρετικής μεταχείρισης. Το πρώτο είναι το δίτομο Περσέπολις (μτφρ. Γεωργία Τσάκωνα, εκδόσεις Ηλίβατον 2011, επανεκδ. Οξύ 2024, μτφρ. Ν. Χατζόπουλος) και το δεύτερο τα Κεντήματα (μτφρ. Γ. Τσάκωνα, εκδ. Ηλίβατον, 2008).
Το Περσέπολις (Persepolis, 2004) εκτείνεται σε δύο ξεχωριστά αλλά συνδεόμενα graphic novels, τρομερά ενδιαφέροντα για κάθε αναγνώστη, ιδανικά και για έφηβα άτομα, που εξιστορούν με τρόπο αυτοβιογραφικό τη ζωή στο Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 και τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ, ειδωμένο μέσα από τα παιδικά και εφηβικά χρόνια της συγγραφέα μέχρι και τη μετέπειτα (ενήλικη) ζωή της στην Αυστρία. Η Σατραπί είναι δημιουργός κειμένου και εικόνων και το graphic novel της είναι ένα άκρως προσωπικό δημιούργημα, τρυφερό, αστείο, οδυνηρό και ρεαλιστικό. Δεν είναι μόνο ένα coming of age αφήγημα, είναι μια πολιτική μαρτυρία, μια οικογενειακή σάγκα, αλλά και μια ιστορία εκπατρισμού, εξορίας και αναζήτησης ταυτότητας. Ποια είναι η πρωταγωνσίτρια έξω από την πόλη της, το φύλο της, τις επιλογές της και την οικογένειά της, που στιγματίζεται λόγω της ευφυίας κια του φιλελευθερισμού της;
Σημαντικά θέματα ξεπηδούν μέσα από τα απλά και εκφραστικά ασπρόμαυρα σχέδια της Σατραπί. Σύγκρουση μεταξύ προσωπικών θέλω, πολιτικής ελευθερίας και κρατικής καταπίεσης, πόλεμος και συνέπειες στην καθημερινή ζωή, η θέση των γυναικών στο σύγχρονο Ισλάμ που είναι υποδεέστερη από εκείνη του παλαιότερου, προ Επανάστασης, θρησκεία και υποτίμηση σε μια ταραγμένη εποχή που μοιάζει να μην έχει τέλος.
Το Περσέπολις μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 2007, με ένα animation απόλυτα πιστό στο βιβλίο. Είναι εξίσου σπαρακτικό και συνταρακτικό όπως και το graphic novel, μεταφέροντας τις εντάσεις και την ατμόσφαιρα της εποχής. Είναι μια ιστορία που, είτε λογοτεχνικά είτε κινηματογραφικά, προτείνω ακατάπαυστα έκτοτε σε εφήβους που θέλουν μια βαθύτερη κατανόηση των πολιτικών και ανθρωπιστικών καταστάσεων.
Τα Κεντήματα τώρα είναι μια άτυπη συνέχεια του Περσέπολις, καθώς λειτουργεί συμπληρωματικά, παρουσιάζοντας την ιδιωτική ζωή των γυναικών στο Ιράν, που συνήθως μένει αόρατη. Η ιστορία εδώ είναι πιο “εσωτερική και κλειστή”. Διαδραματίζεται σε ένα απογευματινό τσάι μεταξύ γυναικών διαφόρων ηλικιών στο Ιράν, όπου εκτυλίσσονται συζητήσεις κωμικές και σημαντικές, σε ποικίλα θέματα “γυναικείας” φύσης, όπως ο έρωτας, ο γάμος και το διαζύγιο, η σεξουαλικότητα και οι κοινωνικές απαιτήσεις απέναντι στη γυναίκα εν γένει. Ωστόσο, κι αυτό το βιβλίο της Σατραπί είναι αιχμηρό, κριτικό απέναντι στην πατριαρχία και τους καταπιεστικούς θεσμούς της, μιλώντας ανοιχτά για τους περιορισμούς που βιώνει μια γυναίκα σε ένα τέτοιο πλαίσιο. Ξανά, μιλάμε για ένα βιβλίο απόλυτα σημαντικό και οξυδερκές, με βαθιά και περίπλοκα νοήματα που δίνονται με ένα χιούμορ που ίσως ξεγελά σε πρώτη ανάγνωση και καθίσταται ιδανικό για τους εφήβους μεγαλύτερων ηλικιών που κάνουν τα πρώτα τους βήματα πάνω στις προσδοκίες των μεγάλων και της κοινωνίας γενικότερα. Το υπόγειο, υπαινικτικό και ύπουλα χαριτωμένο στυλ της Σατραπί είναι παρόν κι εδώ, στα καλύτερά του.
Η Μαργιάν Σατραπί έφυγε σήμερα, 4 Ιουνίου του 2026, από τη ζωή. Υπήρξε εξίσου σημαντική με τα βιβλία της, αν όχι και περισσότερο. Γεννήθηκε στο Ιράν το 1969 και μεγάλωσε στην Τεχεράνη σε μια μορφωμένη και πολιτικά συνειδητοποιημένη οικογένεια, όπως μας μαρτυρά και το Περσέπολις, ενώ οι γονείς της την έστειλαν στα 14 της στην Αυστρία για να ξεφύγει από το καταπιεστικό καθεστώς της χώρας τους. Έντονη επικρίτρια του θεοκρατικού καθεστώτος, η Σατραπί εγκαταστάθηκε στη Γαλλία το 1994 και απέκτησε γαλλική υπηκοότητα το 2006. Η πολιτική της δράση ήταν έντονη και αυτονόητη, μέσα στο περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Μετά τη δολοφονία της Mahsa Amini υποστήριξε το κίνημα Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία και μίλησε ανοιχτά, και μέσω του έργου της, για τα δικαιώματα των γυναικών, τη δημοκρατία και την ελευθερία της έκφρασης. Το 2025 αρνήθηκε να παραλάβει τη Legion d’ Honneur, καταγγέλλοντας ευθέως τη σχέση της Γαλλίας με το Ιράν, και ιδίως την πολιτική της να εμποδίζει Ιρανούς αντιφρονούντες να μετοικήσουν σε γαλλικό έδαφος.
Τον περασμένο χρόνο, η Σατραπί έχασε τον σύζυγό της Ματίας Ρίπα, παραγωγό, ηθοποιό και σεναριογράφο, τον “έρωτα της ζωής της”, όπως τον αποκαλούσε. Σήμερα, στα 56 της χρόνια, έφυγε από τη ζωή και η ίδια, μην αντέχοντας τον πόνο και την απώλεια. Η ίδια της η οικογένεια ανακοίνωσε ότι η Σατραπί “πέθανε από θλίψη”. Μια συγγραφέας γεμάτη ελπίδα, χιούμορ και τρυφερότητα που θα μας λείψει αφόρητα.
Στα ελληνικά είχα επίσης κυκλοφορήσει τα παιδικά της βιβλία Ασδάρ, και Τα τέρατα δεν αγαπούν το φεγγάρι και τα δύο από τις εκδ. Επόμενος Σταθμός.
