Το βιβλίο «Γιατί;» του Νικολάι Ποπόφ είναι ένα σιωπηλό εικονοβιβλίο (silent book) που εστιάζει στις βίαιες συνέπειες ενός πολέμου και στους, συχνά, ασήμαντους λόγους πυροδότησής του. Ένας βάτραχος, καθισμένος σε ένα βράχο και κρατώντας ένα λουλούδι από τα πολλά που έχει ο αγρός τριγύρω του, παρατηρεί δυο ξεριζωμένα λουλούδια να εκτοξεύονται ξαφνικά από τη γη. Ο λόγος; Ένα ποντικός ο οποίος με την μύτη της ομπρέλας του ανοίγει τρύπα στο έδαφος και βγαίνει στην επιφάνεια. Ο βάτραχος του χαμογελά, ο ποντικός όμως του παίρνει το λουλούδι και τον διώχνει από την θέση του. Ο βάτραχος καλεί ενισχύσεις και ο ποντικός με τη σειρά του καλεί τους δικούς του συμμάχους ξεκινώντας έτσι πόλεμο. Αμφότερες πλευρές επιδεικνύουν έναν πρωτότυπο πολεμικό εξοπλισμό όμως στο τέλος οδηγούνται σε καμένη γη, χωρίς λουλούδια, χωρίς νικητές και με ξεκάθαρη αναφορά στην καταστροφή του περιβάλλοντος.
Το κύριο προσόν του βιβλίου είναι ότι δείχνει χωρίς να πει. Ο λόγος περιορίζεται σε μια και μόνο ερώτηση. «Γιατί;» όπως αναφέρει ο τίτλος. Παιδιά προσχολικής ηλικίας και άνω μπορούν εύκολα να αφηγηθούν τα ίδια με τους δικούς τους τρόπους διαφορετικές εκδοχές της ιστορίας. Οι ενήλικες αντί να «διαβάσουν» το βιβλίο χρησιμοποιώντας τα δικά τους λόγια και τον δικό τους τρόπο θέασης, μπορούν να αφήσουν τα παιδιά μόνα τους να υφάνουν την πλοκή της ιστορίας επιτρέποντας τις διαφωνίες μεταξύ τους και αφήνοντάς τα να επιλέξουν εναλλακτικές και παράλληλες αφηγήσεις. Άλλωστε, υπάρχει μόνο μια ιστορία; Πόσες διαφορετικές ιστορίες μπορούν να λεχθούν και από ποιες οπτικές γωνίες;
Επιτρέποντας στα παιδιά την αφήγηση, ο ενήλικας, γονέας ή εκπαιδευτικός, μπορεί να παρατηρήσει ποιες λεπτομέρειες της ιστορίας επισημαίνουν τα παιδιά, ποιες θεωρούν σημαντικές, τι σχόλια κάνουν, ποιες λέξεις επιλέγουν για να αφηγηθούν την ιστορία και πως μεταξύ τους διαπραγματεύονται ποια ή ποιες πλοκές της ιστορίας θα ακολουθήσουν. Η δύναμη της εικόνας είναι τεράστια. Η επιλογή των χρωμάτων αλλά και των λεπτομερειών της εικονογράφησης όπως π.χ. η χρήση της ομπρέλας ως όπλο, ασπίδα, κιβώτιο μεταφοράς των λαφύρων του πολέμου ή η χρήση αρβυλών και παπουτσιών ως τανκς και πολεμικά οχήματα τραβάει την προσοχή των παιδιών. Τα πολεμικά σχέδια με τις ανατινάξεις γεφυρών και τη δημιουργία παγίδων γίνονται, επίσης, αντιληπτά και σχολιάζονται. Το κωμικό στοιχείο είναι έντονο στην εικονογράφηση τονίζοντας ταυτόχρονα τον κωμικοτραγικό χαρακτήρα ενός πολέμου. Είναι άραγε παιχνίδι ο πόλεμος και πως παίζεται στα χέρια των μεγάλων;
Με το πέρας της ανάγνωσης τα παιδιά εκφράζουν τι τους έκανε εντύπωση και τι ερωτήματα τους γεννιούνται. Τα παιδιά τείνουν να στοχεύουν στην καρδιά ενός προβλήματος κάτι που απαιτεί εξαιρετική καθαρότητα σκέψης όπως φαίνεται από τα σχόλιά τους: «Γιατί έγινε πόλεμος;», «Θα μπορούσε ο βάτραχος να χαρίσει το λουλούδι του αφού υπήρχαν τόσα άλλα τριγύρω», «Θα μπορούσε ο ποντικός να ζητήσει από το βάτραχο να καθίσει δίπλα του αντί να τον διώξει αφού είχε χώρο», «Γιατί ο ποντικός δεν ήταν ευγενικός;», «Γιατί ο ποντικός έδιωξε το βάτραχο και του πήρε το λουλούδι;». «Τώρα τι κατάλαβαν; Όλα έχουν γίνει μαύρα και κανείς δεν είναι χαρούμενος».
Η φιλοσοφική προσέγγιση του βιβλίου έγκειται στο να δημιουργήσει χώρο στα παιδιά ώστε να εκφράσουν τις απόψεις τους, να ακούσουν προσεκτικά ο ένας τον άλλο, να διατυπώσουν ερωτήματα, να εμπλακούν σε διάλογο και να υποστηρίξουν τις απόψεις τους με επιχειρήματα. Οι φιλοσοφικές έννοιες που αναδύονται από το βιβλίο δεν αφορούν μόνο στον πόλεμο και στην ευθραυστότητα της ειρήνης, αλλά κινούν συζητήσεις γύρω από τις έννοιες της διαφωνίας, της σύγκρουσης, της αρπαγής, της χρήσης βίας, της μη αιτιολόγησης, της έλλειψης προσεκτικής ακρόασης του άλλου και της αδυναμίας συνεργασίας και αληθινής επικοινωνίας. Πώς δημιουργούνται προβλήματα και για ποιους λόγους; Με τι κριτήρια κρίνεται η σημαντικότητά τους; Οι έννοιες του δικαίου και του αδίκου είναι κατανοητές ακόμα και από μικρά παιδιά που μαθαίνουν από προσωπικά τους βιώματα και αρθρώνουν τα δικά τους «γιατί». «Μα δεν έφταιγε ο βάτραχος, ο ποντικός του επιτέθηκε». «Ο βάτραχος έπρεπε να υπερασπιστεί το σπίτι του».
Ερωτήσεις όπως οι ακόλουθες βοηθούν ενήλικες και μικρούς να αναρωτηθούμε τι είναι δικό μας και τι όχι; Απαντάμε με βία στη βία; Μπορεί η ευγένεια και η παραχώρηση να προσφέρουν λύσεις; Τι μπορούμε να παραχωρήσουμε και τι τελικά μας ανήκει; Μπορεί ο ένας να κάνει πάντα πίσω και ο άλλος διαρκώς να θέλει και να διεκδικεί περισσότερα; Γιατί είμαστε αχόρταγοι; Υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούμε να μοιραστούμε; Πώς επιτυγχάνεται η αμοιβαιότητα;
Τελικά, σε ποιον ανήκει ο βράχος; Σε αυτόν που καθόταν εκεί πρώτος ή στον δυνατότερο που θα τον διεκδικήσει; Ή μήπως ο βράχος είναι εκεί για να μας προσφέρει ξεκούραση και θέαση της καταπράσινης γης που δεν πρέπει ποτέ να θεωρείται δεδομένη και κτήμα κανενός;
