Σύμφωνα με τη γνωστή μελετήτρια παιδικής λογοτεχνίας Maria Nikolajeva, στα παιδιά αρέσουν πολύ οι ιστορίες με πλοκή και ολοκληρωμένους χαρακτήρες. Για αυτό και είναι δύσκολο να εξαλειφθούν από το παιδικό βιβλίο αυτά τα δύο στοιχεία. Ωστόσο υπάρχουν πολλά κείμενα με ισχνό το στοιχείο τόσο της πλοκής όσο και του χαρακτήρα. Εκεί δεν συμβαίνουν ιδιαίτερα πράγματα, δεν έχουμε ανατροπές, εμπόδια, κορυφώσεις, σημαντικά γεγονότα. Οι δε χαρακτήρες σε τέτοιες περιπτώσεις είναι μάλλον επίπεδοι, συχνά παθητικοί και κάπως μονοδιάστατοι. Σίγουρα δεν διακρίνονται για το μεγάλο τόξο μεταβολής τους, δεν εξελίσσονται και δεν αλλάζουν.
Εντούτοις όλα αυτά τα μάλλον αρνητικά δεδομένα για ένα έργο μυθοπλασίας που απευθύνεται σε παιδιά μπορούν να αντιστραφούν κάποιες φορές και να συντελέσουν στη δύναμη του βιβλίου. Κάτι τέτοιο συμβαίνει με τον Πωλητή ευτυχίας. Ο χαρακτήρας που υποδύεται τον πωλητή του τίτλου δεν έχει να κάνει και πολλά μέσα στην ιστορία. Απλώς μοιράζει σε πελάτες του βαζάκια που είναι γεμάτα, υποτίθεται, με ευτυχία.
Η δομή της ιστορίας βασίζεται όπως τόσες και τόσες αφηγήσεις για παιδιά στην επαναληπτικότητα. Υπάρχει μια πανομοιότυπη διαδοχή δράσεων η οποία θα σπάσει μόνο στο τέλος και εκεί βρίσκεται το ένα και μοναδικό σημείο καμπής της πλοκής. Ένα βαζάκι γλιστράει κατά λάθος και πέφτει από το φορτηγάκι του πωλητή. Το βρίσκει ένα ποντίκι κάτω στο έδαφος και το κουβαλάει σπίτι του. Μέχρι εκείνη τη στιγμή ο πωλητής ευτυχίας, που ο ίδιος είναι περιστέρι, πουλάει την πραμάτεια του μόνο σε πουλιά. Ανεβαίνει στα κλαδιά των δέντρων όπου βρίσκονται οι φωλιές τους και τους παραδίδει τις αγορές κατ’ οίκον. Στο τέλος, από τύχη, το μοτίβο αλλάζει.
Η διάκριση ανάμεσα στο πάνω και στο κάτω, το υψηλό και το χαμηλό, το χθόνιο και το ουράνιο είναι εμφανής. Ο συσχετισμός αυτός είναι καταλυτικός στην ανάδειξη των νοημάτων. Αν δεν υπήρχε, το έργο θα έμενε θεματικά ελλιπές. Mέσα από την εγγενή διχοτόμηση της ιστορίας αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε περισσότερο και για την πραγματική φύση των χαρακτήρων, που και αυτοί χωρίζονται σε πτερόεις και σε άφτερους, σε χαρακτήρες που μπορούν να πετάξουν και σε άλλους που είναι προσκολλημένοι στη γη. Είπαμε αρχικά ότι εδώ έχουμε, όσον αφορά το συνειδησιακό τους βάθος, μάλλον επίπεδους και στατικούς χαρακτήρες. Αλλά είναι στα αλήθεια έτσι; Κάποιος που πουλάει ευτυχία στους άλλους μέσα σε άδεια βάζα σε ποια πλευρά του ηθικού φάσματος τοποθετείται; Είναι καλός ή κακός;
Ο ποιητής Μίλτος Σαχτούρης στην κατακλείδα του ποιήματός του το «Ψωμί» γράφει: «Ας μη το κρύβουμε/διψάμε για ουρανό». Μια κρυφή διακειμενική σχέση υπάρχει ανάμεσα στα δύο αυτά τόσο μακρινά και παντελώς άσχετα, κατά τα άλλα, κείμενα. Η ευτυχία και η αναζήτησή της έχουν να κάνουν με τις ανώτερες σφαίρες της ύπαρξης. Ίσως να είναι και ένας άπιαστος, ένας χιμαιρικός στόχος. Ένας αγώνας που προσιδιάζει σε αιθεροβάμονες. Στον Πωλητή ευτυχίας πάντως η λύση και το κλείσιμο του κύκλου δίνεται μέσα από τα πλάσματα που είναι γειωμένα, που πατάνε γερά στο έδαφος. Άλλωστε τα πουλιά, ευλογημένα με το χάρισμα του ίπτασθαι, δεν θα ’πρεπε να είναι ευτυχισμένα μόνο και μόνο για αυτόν τον λόγο; Τι παραπάνω να θέλουν; Αλλά και τα ποντίκια που δεν πετάνε, και διακρίνονται από πρακτικό και θετικό πνεύμα, πάλι ευτυχισμένα είναι στον κόσμο του Ντάβιντε Κάλι και του Μάρκο Σομά. Βρίσκουν έναν χρήσιμο και λειτουργικό τρόπο να αξιοποιήσουν το άδειο βάζο που βρέθηκε στα χέρια τους. Και δεν τα απασχολεί αν κανείς μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν τους πούλησε ευτυχία. Αυτή ήρθε από μόνη της στον δρόμο τους.
Πολλά παιδικά βιβλία που μιλάνε για το ζήτημα της ευτυχίας και της προσωπικής ευδαιμονίας τείνουν προς έναν απωθητικό διδακτισμό. Μοιάζουν με βιβλία αυτοβελτίωσης και ενίσχυσης της προσωπικότητας που απλώς απευθύνονται σε πιο μικρούς αναγνώστες. Το βιβλίο του Ντάβιντε Κάλι και του Μάρκο Σομά απέχει παρασάγγας από μια τέτοια προσέγγιση. Το ανοιχτό τέλος του και ο γενικότερος τρόπος διαχείρισης του θέματος δίνουν χώρο για ποικίλες ερμηνευτικές προσεγγίσεις και καθιστούν την ανάγνωση μια βαθιά και ουσιαστική εμπειρία.
Τελικά τι είναι η ευτυχία; Καταλαβαίνουμε ότι μια τέτοια ερώτηση μόνο με καινούργια ερωτήματα απαντάται.
Πωλητής ευτυχίας: Davide Cali, εικ. Marco Soma, μτφρ. Εύη Γεροκώστα, εκδ. Κόκκινη Κλωστή Δεμένη.
