Στο Ελπίζω, είπε η χήνα (εικ. Kaia Linnea Dahle Nyhus, μτφρ. Ρέα Ανν Μάργκαρετ Μέλμπεργκ, εκδ. Περισπωμένη, 2025), η Νορβηγίδα ποιήτρια και συγγραφέας Gro Dahle υφαίνει έναν τρυφερό και παράλληλα βαθιά στοχαστικό λογοτεχνικό κόσμο, με πρωταγωνίστρια μια χήνα. Μέσα από μια σειρά ποιημάτων προσεγγίζει σύνθετα θέματα, όπως η ελπίδα, η αμφιβολία, η λαχτάρα, η χαρά, με τρόπο προσιτό για τα παιδιά, αλλά όχι απλοϊκό. Αντλώντας έμπνευση από την παράδοση της «Mother Goose» (Μητέρας Χήνας), ενός κλασικού χαρακτήρα σε βρετανικά και γαλλικά παραμύθια, επαναπροσδιορίζει τη σχέση της σύγχρονης ποίησης για παιδιά με τις ρίζες της, αποδεικνύοντας ότι τα ποιήματα για παιδιά μπορούν να είναι πολυεπίπεδα, ουσιαστικά και ανοιχτά σε αναγνώσεις κάθε ηλικίας. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η συγγραφέας μιλά στη Ζωή Κοσκινίδου με αφορμή την έκδοση στα ελληνικά του βιβλίου της “Ελπίζω, είπε η Χήνα” για τη διαδικασία της γραφής, τη σημασία του χιούμορ και της εικονογράφησης, καθώς και για τη δύναμη της μετάφρασης να μεταφέρει όχι μόνο λέξεις, αλλά συναισθήματα και πολιτισμούς.
Το βιβλίο σας Ελπίζω, είπε η Χήνα είναι μια συλλογή ποιημάτων για παιδιά, με βασικό πρωταγωνιστή τη χήνα. Πρώτα θα θέλαμε να μας πείτε λίγα λόγια για την ιδέα πίσω από το βιβλίο και γιατί επιλέξατε μια χήνα ως κεντρικό πρόσωπο. Αντιπροσωπεύει κάτι;
Υπάρχουν δύο λόγοι πίσω από τον χαρακτήρα της χήνας. Πρώτα απ’ όλα χρησιμοποιώ τη «Μητέρα Χήνα» (Mother Goose) ως μια παιχνιδιάρικη αναφορά στη γνωστή μορφή των παραμυθιών. Πρόκειται για έναν κλασικό χαρακτήρα από την πρώιμη αγγλική παράδοση των παιδικών ποιημάτων και παραμυθιών. Στην αρχή στα κείμενα του 1590 ήταν μια ηλικιωμένη γυναίκα γνωστή ως «Mother Hubbard» ή «Mother Goose» που καβαλούσε μια χήνα. Το 1690 η «Mother Goose» έγινε η ίδια χήνα! Η μορφή της μητέρας Χήνας χρησιμοποιήθηκε σε γαλλικά και βρετανικά παραμύθια, τραγούδια και στιχάκια και έγινε εμβληματική στην παιδική κουλτούρα. Αργότερα δημοσιεύτηκε μια συλλογή παιδικών ποιημάτων με τίτλο «Mother Goose» και από τότε ο όρος έγινε συνώνυμος των παιδικών στιχουργημάτων και της παιδικής ποίησης. Όταν χρησιμοποιώ τη χήνα, χρησιμοποιώ ένα εικονικό, κλασικό χαρακτήρα με μακρά ιστορία και παράδοση και αποτίω ένα χαιρετισμό σε αυτή την πρώιμη μορφή της Mother Goose, μια αναφορά στην παράδοση και την ιστορία των παιδικών ποιημάτων. Ο δεύτερος λόγος είναι γιατί η χήνα θεωρείται ένα χαζό πουλί, μια ανόητη, συχνά κωμική φιγούρα, ένας αφελής χαρακτήρας. Θέλω μέσα από το βιβλίο μου να δείξω έναν χαρακτήρα που είναι σοφός μέσα από την απλή του οπτική για τη ζωή. Ένα σοφό πουλί γεμάτο ενσυναίσθηση και συμπόνια για τα άλλα πουλιά και ζώα. Υποστηρικτικό, αισιόδοξο και γεμάτο ελπίδα.
Η ελπίδα μπορεί να είναι ένα σύνθετο και ακόμη και αντιφατικό συναίσθημα. Πώς προσεγγίσατε την έννοια χωρίς να την κάνετε απλοϊκή;
Στην ποίησή μου συχνά δουλεύω με το θέμα της ελπίδας. Τόσο στην ποίηση για παιδιά όσο και για ενήλικες προσπαθώ να δώσω ελπίδα, να παρηγορήσω, να φροντίσω. Ναι, η ελπίδα είναι ένα σύνθετο ζήτημα, γιατί σε έναν κόσμο γεμάτο φρίκη και πόνο ίσως δεν υπάρχει και πολλά για να ελπίζει κανείς και η ίδια η ελπίδα μπορεί να γίνει επιφανειακή ή υπερβολικά καθησυχαστική. Όμως χρησιμοποιώντας αυτή την απλή χήνα ως παρηγορήτρια, μπορώ να δώσω ελπίδα από αυτή τη σκοπιά: ένα απλό πουλί που απλοποιεί τον κόσμο, τον κάνει λιγότερο περίπλοκο και πιο εύκολο να ζεις μέσα σε αυτόν. Η γυμνή απλότητα της ζωής. Απλώς να είμαστε εκεί, να προσπαθούμε όσο μπορούμε, να κάνουμε μια προσπάθεια, να απλώνουμε το χέρι, να προσφέρουμε παρηγοριά. Τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε;
Σε τι διαφέρει η συγγραφή ποίησης για παιδιά σε σχέση με την ποίηση για ενήλικες;
Δεν σκέφτομαι την ηλικία των αναγνωστών εκ των προτέρων. Γράφω και γράφω, ακολουθώντας τις λέξεις, προσπαθώντας να μη σκέφτομαι, απλώς αφήνω το χέρι μου να γράφει. Είναι μια τεχνική ελεύθερης γραφής, μια σουρεαλιστική τεχνική από το μανιφέστο του Αντρέ Μπρετόν, απελευθέρωση των λέξεων από τον περιορισμό τους, απελευθέρωση της γλώσσας από τη φυλακή της, γραφή στη γλώσσα του ονείρου και του υποσυνείδητου. Αυτή η τεχνική μου δίνει εκατοντάδες σελίδες ακατέργαστου υλικού γεμάτες σκύλους, πουλιά, δέντρα, παράξενες εικόνες. Από αυτό το υλικό πέρνω κομμάτια προτάσεων που θα γίνουν ποίηση. Έπειτα ξεχωρίζω τι είναι για παιδιά και τι για ενήλικες. Για τα παιδιά επιλέγω το απλό, διασκεδαστικό, σαφές και εύκολο· για τους ενήλικες το πιο σύνθετο και σκοτεινό. Στη συνέχεια επιλέγω χαρακτήρες και μορφές με τους οποίους μπορούν να ταυτιστούν τα παιδιά, μικρές ιστορίες, καταστάσεις, σκηνές, γιατί τα παιδιά χρειάζονται σκηνές και χαρακτήρες. Αλλιώς βαριούνται. Η ποίηση για παιδιά πρέπει να εκπλήσσει και να κινεί την περιέργεια· αν δεν το κάνει, δεν επικοινωνεί. Και τότε τα παιδιά θέλουν να διαβάσουν κάτι άλλο ή να κάνουν κάτι άλλο. Τα ποιήματα πρέπει να διεγείρουν το μυαλό τους και να κρατούν την προσοχή τους!
Γράφετε παιδική ποίηση που αγγίζει σοβαρά θέματα. Πόσο σημαντικό είναι, κατά τη γνώμη σας, να μην υποτιμούμε τους μικρούς αναγνώστες;
Τα παιδιά διαβάζουν και κατανοούν στο δικό τους επίπεδο, βρίσκοντας στα κείμενα ό,τι μπορούν να καταλάβουν και να σχετίσουν με τη δική τους εμπειρία. Πριν από την ηλικία των 10 ετών συνδέονται κυρίως με ό,τι βρίσκεται στην επιφάνεια της ιστορίας, ήχους, παιχνιδιάρικη μουσικότητα, εικόνες, χαρακτήρες, σκηνές. Το υπονοούμενο ανάμεσα στις γραμμές συνήθως δεν το αντιλαμβάνονται. Αυτό όμως δίνει στην παιδική ποίηση μια ευρύτερη προοπτική, κάνοντας τα ποιήματα διαθέσιμα για όλες τις ηλικίες. Τα μικρότερα παιδιά συνδέονται με το αισθητηριακό και πρακτικό επίπεδο της ιστορίας. Τα μεγαλύτερα παιδιά διαβάζουν «κάτω από την επιφάνεια» και μπορούν να σχετιστούν με το ψυχολογικό επίπεδο, συναισθήματα, σχέσεις, σκέψεις. Οι έφηβοι σχετίζονται και με το κοινωνιολογικό επίπεδο, ιεραρχίες εξουσίας, δυναμικές ομάδων ακόμη και με φιλοσοφικές διαστάσεις, όπως η ηθική και τα υπαρξιακά ερωτήματα ταυτότητας και ύπαρξης. Οι ενήλικες μπορούν να προσεγγίσουν και άλλα επίπεδα, όπως το μετα-επίπεδο της γλώσσας και της γραφής, ή μια κριτική ανάγνωση που ανοίγει ακόμη περισσότερο το ποίημα, δίνοντάς του «υπόγειο», «σοφίτα», παράθυρα και πόρτες κατανόησης. Έτσι τα φαινομενικά απλά παιδικά ποιήματα γίνονται πλουσιότερα, μεγαλύτερα και βαθύτερα.
Το βιβλίο πραγματεύεται συναισθήματα όπως η αμφιβολία, η νοσταλγία/λαχτάρα και η χαρά. Πώς τα κάνετε προσιτά στα παιδιά χωρίς να τα κατακλύζει η έντασή τους;
Τα παιδιά απορροφούν ό,τι μπορούν να διαχειριστούν. Το επίπεδο κατανόησής τους αντιστοιχεί στο στάδιο ανάπτυξής τους. Τα μικρά παιδιά δεν σχετίζονται με το υποκείμενο νόημα όπου λειτουργούν οι αφηρημένες έννοιες. Δεν συνδέονται με την «ελπίδα», τη «χαρά», την «αμφιβολία» ή τη «λαχτάρα» ως έννοιες, αλλά με καταστάσεις που αφηγούνται σαν ιστορίες με παιχνιδιάρικο τρόπο. Γελούν με το χιούμορ και συνδέονται με τον χαρακτήρα, ενώ οι αφηρημένες διαστάσεις των συναισθημάτων συχνά χάνονται.
Για να συνδεθούν με το ψυχολογικό επίπεδο, τα παιδιά χρειάζονται προσωπική εμπειρία αντίστοιχων συναισθημάτων. Αν έχουν βιώσει απώλεια, λαχτάρα ή αμφιβολία, τότε μπορούν να τα αναγνωρίσουν και στο κείμενο. Η συγγραφή παιδικής ποίησης συχνά με οδηγεί να δουλεύω σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα, να «θρέφω» το ποίημα, να το κάνω να μεγαλώνει και να ανοίγει σε περισσότερες αναγνώσεις.
Το χιούμορ είναι ένα από τα πιο έντονα στοιχεία της γραφής σας σε αυτό το βιβλίο. Βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν βαθύτερα συναισθήματα;
Το χιούμορ βοηθά να διατηρείται το ενδιαφέρον των παιδιών. Και όταν ένα παιδί ενδιαφέρεται και έχει κίνητρο, τότε μπορούμε να μιλήσουμε για συναισθήματα μέσα στο ποίημα. Παραμένει περισσότερο μέσα στον κόσμο του ποιήματος. Το παιδί και το ποίημα «περνούν χρόνο μαζί» και γνωρίζονται. Ναι, το χιούμορ διευκολύνει την επαφή.
Σε ό,τι αφορά την εικονογράφηση του βιβλίου, θα ήθελα να ρωτήσω πώς συνεργαστήκατε με την εικονογράφο, ειδικά από τη στιγμή που σας συνδέει και μια τόσο κοντινή οικογενειακή σχέση; Πόσο χώρο αφήνετε σκόπιμα στην εικονογράφο για οπτική ερμηνεία;
Της αφήνω όλο τον χώρο που θέλει. Στα εικονογραφημένα βιβλία και τα ποιητικά βιβλία για παιδιά συνεργάζομαι σχεδόν πάντα με την κόρη μου ή τον σύζυγό μου, που είναι και οι δύο οπτικοί αφηγητές (visual storytellers) και εικονογράφοι. Ξέρω τι μπορούν να προσφέρουν στο κείμενο και είμαι απόλυτα βέβαιη ότι θα δώσουν πολλά στο έργο. Τα σχέδιά της, οι εικόνες της, είναι οι τέλειοι «παρτενέρ χορού» για τα ποιήματα. Αφήνω τις εικόνες να κάνουν ό,τι θέλουν, γιατί τους εμπιστεύομαι πλήρως και είμαι πάντα ευγνώμων για αυτή την οπτική συνεργασία με τις λεκτικές ιστορίες των ποιημάτων.
Ως Νορβηγίδα συγγραφέας της οποίας τα βιβλία μεταφράζονται ευρέως, πώς αισθάνεστε που οι ιστορίες σας ταξιδεύουν σε άλλες γλώσσες και πολιτισμούς, όπως στην Ελλάδα; Μεταφράζονται πιο εύκολα τα συναισθήματα από τις λέξεις;
Είμαι πάντα πολύ χαρούμενη και βαθιά ευγνώμων για κάθε νέα μετάφραση, για την ευκαιρία να ταξιδέψουν τα ποιήματά μου στον κόσμο. Είναι ένα σημείο πολιτισμικής συνάντησης, ένας τρόπος να γνωριστούμε μέσω των ιστοριών και της συναισθηματικής ποίησης, σαν να χαιρετάμε ο ένας τον άλλον και να σφίγγουμε τα χέρια. Μια πολιτισμική ανταλλαγή. Στην ποίηση δεν υπάρχουν σύνορα. Μπορούμε να γίνουμε φίλοι μέσα από τη γλώσσα των ποιημάτων· ποιήματα που απλώνονται το ένα προς το άλλο, ανταλλάσσοντας σκέψεις, συναισθήματα και χαμόγελα.
