Επίσημες έρευνες (αλλά και η προσωπική εμπειρία) δείχνουν πως η επιθυμία των παιδιών για ανάγνωση φθίνει λίγο μετά τα 10 τους χρόνια. Όσο παθιασμένοι κι αν είμαστε γονείς και εκπαιδευτικοί με τη μεγαλόφωνη ανάγνωση και την επαφή με το βιβλίο στις μικρές ηλικίες, εγκαταλείπουμε αυτή την πρακτική καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν και το καθημερινό τους πρόγραμμα γίνεται πιο απαιτητικό και πιεστικό. Η αναζήτηση του βιβλίου για διασκέδαση μπαίνει σε δεύτερη μοίρα ή εγκαταλείπεται και τα παιδιά στρέφονται σε άλλες μορφές ψυχαγωγίας, κάτι απολύτως κατανοητό.
Όταν πριν από λίγο καιρό το Ίδρυμα Booker Prize ανακοίνωσε πως δημιούργησε ένα νέο βραβείο, αυτή τη φορά για τη λογοτεχνία που αφορά παιδιά ηλικίας 8-12 ετών, πολλοί σηκωσαν το φρύδι με δυσπιστία. Τα βραβεία άλλωστε είναι τόσα πολλά ανά τον κόσμο, τι χρειαζόταν ακόμα ένα; Η απάντηση έρχεται και μέσα από το Εθνικό Έτος Ανάγνωσης, που τρέχει αυτό το διάστημα στη Μεγάλη Βρετανία – άλλωστε και το Booker είναι βρετανικό βραβείο – αλλά και από τα στοιχεία της έρευνας που οδήγησε στην διοργάνωση αυτής της πρωτοβουλίας στη Βρετανία, για να ξαναφέρει τα παιδιά κοντά στα βιβλία και στην ανάγνωση. Η δημιουργία του παιδικού Booker όμως δεν είναι απλώς μια επέκταση ενός ήδη διάσημου και έγκριτου θεσμού λογοτεχνίας, αλλά αποτελεί μια άμεση και καίρια απάντηση σε ένα πρόβλημα που έχει αποτυπωθεί με αριθμούς και δεν αφορά αποκλειστικά και μόνο τη Μεγάλη Βρετανία.
Από τα στοιχεία της ετήσιας έρευνας του Βρετατικού Ιδρύματος Γραμματισμού (National Literary Trust) στην οποία βασίστηκε και η δημιουργία του Ετους Ανάγνωσης, μόλις 1 στα 3 παιδιά και νέους ηλικίας 8-18 ετών δηλώνουν ότι απολαμβάνουν την ανάγνωση στον ελεύθερο χρόνο τους, το χαμηλότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί τα τελευταία 20 χρόνια στη Μεγάλη Βρετανία. Παράλληλα, λιγότερα από 1 στα 5 παιδιά και νέους ηλικίας 8-18 ετών δήλωσαν ότι διαβάζουν κάτι καθημερινά στον ελεύθερο χρόνο τους. Τα κορίτσια εξακολουθούν να διαβάζουν καθημερινά σε υψηλότερα ποσοστά από τα αγόρια, ενώ ακόμη και στα παιδιά ηλικίας 5-8 ετών, τα ποσοστά καθημερινής ανάγνωσης μειώθηκαν πολύ μέσα στο τελευταίο χρόνο.
Δεν ξέρουμε αν το ίδιο συμβαίνει και στην Ελλάδα, μιας και συγκεκριμένα στοιχεία για την ανάγνωση βιβλίων για παιδιά και νέους δεν υπάρχουν, όμως τα στοιχεία της πρόσφατης έρευνας του ΟΣΔΕΛ για την περσινή βιβλιοπαραγωγή δείχνουν πως ο αριθμός των βιβλίων που απευθύνονονται σε παιδιά 8 ετών και άνω εμφανίζεται μειωμένος. Φαίνεται πως οι εκδοτικοί πλέον επικεντρώνονται στην παραγωγή βιβλίων για παιδιά προσχολικής ηλικίας, καθώς από τις 2.724 νέες εκδόσεις «Βιβλίων για παιδιά» κάθε ηλικίας για το 2025 (περιλαμβάνονται από board books, μέχρι εικονογραφημένα, παιδικά, εφηβικά, γνώσεων κλπ), τα 1.746 απευθύνονται σε παιδιά 0-5 ετών, καταλαμβάνοντας σχεδόν τα 2/3 της παραγωγής βιβλίων για παιδιά. Με πολύ απλά μαθηματικά και πολύ χοντρικά, αυτό σημαίνει ότι μόλις 1 στα 3 βιβλία που εκδόθηκαν το 2025 στην Ελλάδα αφορά παιδιά μεγαλύτερων ηλικιών (10+), περιορίζοντας κατά πολύ τις επιλογές που έχει αυτό το παιδί να βρει ένα βιβλίο να το ευχαριστήσει αναγνωστικά σε σχέση με αυτές που έχει ένας γονιός για το μικρότερο σε ηλικία παιδί του.
Η σημασία λοιπόν ενός τέτοιου βραβείου για τη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα (8-12 ετών) είναι πολλαπλή και δεν αφορά μόνο το βρετανικό παιδικό αναγνωστικό κοινό, αλλά και τη δική μας βιβλιοπαραγωγή και τις επιλογές που δίνουμε σε παιδιά μεγαλύτερων ηλικιών για να βρουν βιβλία που τα αφορούν. Η αναγνώριση ενός τίτλου από τον συγκεκριμένο φορέα έχει αποδεδειγμένη επίδραση στις αναγνωστικές συνήθειες και επιλογές. Πάρτε για παράδειγμα, το Orbital της Samantha Harvey, που πήρε το Booker το 2024, και πούλησε περισσότερα από 20.000 αντίτυπα μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόνο την εβδομάδα μετά την ανακοίνωση του βραβείου, καθιστώντας το το πιο ευπώλητο βιβλίο στην ιστορία του θεσμού του Booker. Αν το ίδιο φαινόμενο, το λεγόμενο «Booker effect» μεταφερθεί και στην παιδική λογοτεχνία, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι εξίσου εντυπωσιακά, κάτι το οποίο ίσως αυτομάτως σημάνει και την αγορά των δικαιωμάτων του συγκεκριμένου βιβλίου και από άλλες αγορές, άρα και τον εμπλουτισμό των επιλογών ενός παιδιού με ακόμα περισσότερους τίτλους. Μην ξεχνάμε πως ακόμα και η short list αποτελεί ένα είδος αναγνώρισης για ένα βιβλίο, άρα ίσως να μιλάμε και για πολλούς παραπάνω τίτλους.
Δεύτερον και πιο σημαντικό, το βραβείο αυτό σχεδιάστηκε με τέτοιο τρόπο που να εμπλέκει άμεσα τα ίδια τα παιδιά αναγνώστες. Η κριτική επιτροπή αποτελείται από τρεις ενήλικες και τρία παιδιά κριτές, εξασφαλίζοντας ότι οι νεαροί αναγνώστες έχουν άμεσο λόγο στην επιλογή του νικητή. Αυτό μετατρέπει τα παιδιά από παθητικούς αποδέκτες σε ενεργούς συμμετέχοντες μιας λογοτεχνικής διαδικασίας που τα αφορά και τους απεθύνεται.
Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει: αρκεί ένα βραβείο για να αντιστρέψει μια τάση που τροφοδοτείται από την αδιάκοπη χρήση οθονών, τα ασφυκτικά σχολικά προγράμματα, τις πολλαπλές καθημερινές υποχρεώσεις και δραστηριότητες, αλλά και τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες (δημόσια σχολεία χωρίς βιβλιοθήκες, παιδιά χωρίς επαφή με βιβλία στο σπίτι, γονείς με ολοένα και πιο περιορισμένη αγοραστική δύναμη κλπ); Η επίσημη θέση του ιδρύματος είναι σαφής και σκιαγραφεί με μελανά χρώματα την κατάσταση στη Μ. Βρετανία: «Η πτώση της αναγνωστικής απόλαυσης στα παιδιά είναι τραγική και όλοι πρέπει να κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε για να αντιστρέψουμε αυτή την τάση».
Την ίδια στιγμή, τα ίδια τα παιδιά δίνουν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα απάντηση στα όσα τους καταλογίζονται: 2 στα 5 δήλωσαν στην προαναφερθείσα έρευνα ότι θα διάβαζαν πιο πρόθυμα αν το διαθέσιμο υλικό συνδεόταν περισσότερο με τα ενδιαφέροντά τους, ενώ 1 στα 4 ανέφερε πως η ελευθερία επιλογής αποτελεί βασικό κίνητρο για να διαβάσει.
Αναμένουμε λοιπόν την ανακοίνωση τόσο των υποψήφιων τίτλων στην κατηγορία των βιβλίων για παιδιά όσο και το τι θα σημάνει το βραβείο αυτό για τη συγκεκριμένη κατηγορία. Υπενθυμίζουμε κλείνοντας ότι το Children’s Booker Prize θα απονέμεται ετησίως από την επόμενη χρονιά και θα τιμά την καλύτερη σύγχρονη λογοτεχνία για παιδιά ηλικίας 8-12 ετών.
