Η Katarzyna Radziwiłł (Καταρίνα Ρατζίβιλ), επιμελήτρια, συγγραφέας και δημιουργός του πολωνικού εκδοτικού οίκου Muchomor, έπειτα από ενδελεχή και πολύχρονη έρευνα σε βιβλία ιστορικού ενδιαφέροντος, επιχειρεί στο βιβλίο της Η Ιστορία των γυναικών να αφηγηθεί την ιστορία των ανθρώπων από μια διαφορετική οπτική: εκείνη των γυναικών και της καθημερινής τους ζωής.
Για πολλούς αιώνες, ακόμη και σήμερα, η Ιστορία και ο τρόπος με τον οποίο τη μαθαίνουμε στο σχολείο επικεντρώνονται κυρίως σε πολέμους, ηγεμόνες και μεγάλες πολιτικές εξελίξεις, ενώ οι εμπειρίες των γυναικών και άλλων κοινωνικών ομάδων συχνά έμεναν, και δυστυχώς εξακολουθούν να μένουν, στο περιθώριο.
Ποια είναι η σημασία αυτού του βιβλίου; Τι προκάλεσε την ανάγκη να δημιουργηθεί αυτή η εικονογραφημένη έκδοση; Πόσο κοπιαστική ήταν η μακρόχρονη έρευνα που προηγήθηκε και ποιες εκπλήξεις συνάντησε η δημιουργός του μελετώντας τη ζωή των γυναικών σε διαφορετικές εποχές; Σε αυτά τα ερωτήματα απαντά η Καταρίνα Ρατζίβιλ στη συνέντευξη που έδωσε στη Ζωή Κοσκινίδου, αναδεικνύοντας τη σημασία της «καθημερινής ιστορίας» και εξηγώντας πώς η επανεξέταση του παρελθόντος μέσα από τις εμπειρίες των γυναικών μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τη δομή της σύγχρονης κοινωνίας και να σκεφτούμε ξανά τον τρόπο με τον οποίο αφηγούμαστε την Ιστορία.
Ποια ήταν η πρώτη εκείνη σκέψη που σας έκανε να θελήσετε να γράψετε ένα βιβλίο γνώσεων από μια οπτική που επικεντρώνεται στις εμπειρίες των γυναικών, κάτι που τόσο συχνά παραβλέπεται στις παραδοσιακές ιστορικές αφηγήσεις;
Κοιτάζοντας το σχολικό βιβλίο Ιστορίας των παιδιών μου, συνειδητοποίησα ότι όλα όσα μαθαίνουν αφορούν μόνο τους άνδρες. Και όλα όσα είχα μάθει κι εγώ ήταν μόνο για άνδρες. Μαθαίνουμε ότι η αρχαία Ελλάδα ήταν η χώρα των Ολυμπιακών Αγώνων, του θεάτρου, της δημοκρατίας και της φιλοσοφίας. Όμως οι γυναίκες δεν είχαν πρόσβαση σε τίποτα από αυτά. Το ίδιο ίσχυε και σε άλλες εποχές. Φυσικά και άλλες μειονότητες δε ζούσαν όπως οι πλούσιοι άνδρες, αλλά οι γυναίκες αποτελούν περισσότερο από το μισό του πληθυσμού του πλανήτη. Και αγνοώντας αυτές τις διαφορές, διαστρεβλώνουμε την ιστορία του μισού της ανθρωπότητας.
Ίσως το πιο συναρπαστικό κομμάτι στο βιβλίο σας είναι ότι επιλέγετε να αναδείξετε τη ζωή των καθημερινών γυναικών αντί να εστιάσετε μόνο σε γνωστές ιστορικές μορφές. Γιατί ήταν αυτό σημαντικό για εσάς; Και τι αποκαλύπτουν αυτές οι απλές, καθημερινές ιστορίες που συχνά χάνονται μέσα στις μεγάλες, ανδροκεντρικές αφηγήσεις;
Τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί πολλά βιβλία για διάσημες γυναίκες, των οποίων τα εξαιρετικά επιτεύγματα ξεπερνούν την εποχή τους. Σκέφτηκα ότι θα άξιζε να μάθουμε για τη ζωή των απλών γυναικών, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα τη μοναδικότητα των επιστημονισσών και των καλλιτέχνιδων που έζησαν σε προηγούμενους αιώνες. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πώς ήταν η ζωή για τις υπόλοιπες γυναίκες εκείνη την εποχή. Όπως, για να εκτιμήσουμε ότι ο Usain Bolt έτρεξε 100 μέτρα σε 9,58 δευτερόλεπτα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι ένας μέσος άνθρωπος χρειάζεται περίπου 20 δευτερόλεπτα για να διανύσει την ίδια απόσταση.
Το βιβλίο σας καλύπτει διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς, σε ένα τεράστιο χρονικό εύρος. Ήταν δύσκολο να χωρέσετε τόσο εκτεταμένο ιστορικό υλικό σε ένα εικονογραφημένο βιβλίο;
Δεν είναι το πρώτο μου βιβλίο και έχω αναπτύξει ήδη μια μέθοδο που φαίνεται να αποδίδει: διαβάζω το υλικό και έπειτα γράφω όσα θυμάμαι χωρίς να ανατρέχω ξανά σε αυτό. Υποθέτω ότι έτσι έχω συγκρατήσει τα πιο σημαντικά και απλά στοιχεία. Φυσικά, στη συνέχεια ελέγχω τις ημερομηνίες, τα ονόματα και τα επώνυμα. Είμαι μάλλον λιγομίλητη ως άνθρωπος και ανακάλυψα ότι αυτό το χαρακτηριστικό μου μού επιτρέπει να γράφω συνοπτικά και απλά. Τουλάχιστον αυτός είναι ο στόχος μου.
Καθώς ερευνούσατε στοιχεία από αιώνα σε αιώνα, παρατηρήσατε επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις εμπειρίες των γυναικών;
Η πρώτη εκδοχή του κειμένου ήταν τόσο καταθλιπτική, θλιβερή και καταγγελτική που τελικά διέγραψα ολόκληρο το αρχείο. Στην πραγματικότητα, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η τελευταία φορά που οι γυναίκες έζησαν σχετικά καλά ήταν στην αρχαία Αίγυπτο και αυτό συνέβη πολύ παλιά. Από την οπτική της ανθρώπινης ιστορίας ίσως να μην είναι και τόσο μακρινό· ίσως να ήταν απλώς ένα σύντομο επεισόδιο, που τώρα φτάνει στο τέλος του;
Σε ποιες πηγές βασιστήκατε για να ανασυνθέσετε την καθημερινή ζωή των γυναικών; Πώς αποφασίσατε τι να συμπεριλάβετε και τι να αφήσετε έξω; Ποιες ήταν οι σημαντικότερες πληροφορίες που θέλατε να γνωρίζουν τα παιδιά και πόσο χρόνο αφιερώσατε στην έρευνα πριν αρχίσετε να γράφετε και να συνεργάζεστε με την εικονογράφο;
Η έρευνα ήταν πραγματικά πολύχρονη και από διαφορετικές πηγές: από το τρίτομο γαλλικό έργο Histoire de femmes en occident μέχρι βιβλία για την αρχαία Αίγυπτο του Christian Jacques και μια πολωνική σειρά για την καθημερινή ζωή σε διαφορετικές εποχές, ακόμη και την ιστορία της ενδυμασίας. Διάβαζα υλικό για πολύ καιρό και η αλήθεια είναι πως η έρευνα κράτησε πολύ περισσότερο από τη συγγραφή.
Η εικονογράφος Joanna Czaplewska έκανε εξαιρετική δουλειά ελέγχοντας πώς μπορεί να έμοιαζαν όλα αυτά που εγώ ανέφερα. Οι πηγές μου αφορούσαν κυρίως την Ευρώπη και σε αυτό περιορίστηκε η αφήγησή μου, όμως ο εκδότης στη Βενεζουέλα αποφάσισε να προσθέσει πληροφορίες για γυναίκες από άλλα μέρη του κόσμου και έτσι προέκυψε το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου.
Υπήρξαν στιγμές κατά την έρευνά σας που σας εξέπληξαν ή αμφισβήτησαν μια προηγούμενη, αλλά καλά εδραιωμένη αντίληψή σας για την ιστορία;
Πίστευα ότι η ζωή των γυναικών βελτιωνόταν σταδιακά. Όμως αποδείχθηκε ότι τα πράγματα ήταν καλύτερα στην προϊστορία ή στην Αίγυπτο! Με εξέπληξε επίσης ο Μεσαίωνας. Στην Πολωνία λέμε «σαν στον Μεσαίωνα» όταν θέλουμε να πούμε ότι κάτι είναι πολύ οπισθοδρομικό. Κι όμως, ο Μεσαίωνας, ιδιαίτερα ο πρώιμος αποτέλεσε μια περίοδο μεγαλύτερης ελευθερίας και περισσότερων ευκαιριών για τις γυναίκες. Δεν ήξερα επίσης ότι οι αδελφές Brontë έπρεπε να γράφουν με ψευδώνυμο για να μπορέσουν να εκδώσουν τα κείμενά τους ή ότι η Ελβετία έδωσε τόσο αργά το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες… Ναι, υπήρχαν πραγματικά πολλές εκπλήξεις!
Όταν επανεξετάζουμε την Ιστορία μέσα από τις εμπειρίες των γυναικών, πώς αλλάζει ο τρόπος που κατανοούμε τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα; Μπορεί λόγω αυτής της αλλαγής του πρίσματος να αλλάξει θεμελιωδώς η ίδια η αφήγηση;
Νομίζω ότι η σημαντικότερη αξία της μελέτης της Ιστορίας είναι η κατανόηση του παρόντος. Δεν ξέρω αν, από τη σκοπιά του 21ου αιώνα, μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως τα ιστορικά γεγονότα. Ήταν άλλωστε κόσμοι εντελώς διαφορετικοί από τον δικό μας. Μπορούμε όμως να καταλάβουμε γιατί ο κόσμος μας είναι έτσι όπως είναι. Μέσα από το βιβλίο αυτό θέλω να δείξω στα παιδιά ότι τα πράγματα είναι οργανωμένα με αυτόν τον τρόπο επειδή κάποτε κάποιοι πήραν συγκεκριμένες αποφάσεις, επειδή αυτό εξυπηρετούσε τους ίδιους και την κοινωνική τους ομάδα, επειδή αυτή ήταν η δική τους οπτική και όχι επειδή δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Με απλά λόγια, κάποια στιγμή οι άνδρες, οι ισχυροί άνδρες, άρχισαν να οργανώνουν τον κόσμο με τον δικό τους τρόπο. Για να τους εξυπηρετεί και να πετυχαίνουν τους στόχους τους. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι πρέπει να συνεχίσουμε να ζούμε σε έναν τέτοιο κόσμο. Μπορούμε να τον αλλάξουμε.
Θεωρείτε σημαντικό να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο η ιστορία μιλά για τις γυναίκες και τις εκπροσωπεί; Νομίζω ότι, πάνω απ’ όλα, είναι σημαντικό να εξετάζουμε την Ιστορία διαφορετικών κοινωνικών ομάδων. Όχι τόσο να αλλάξουμε τον τρόπο που μιλάμε γι’ αυτές, όσο να αρχίσουμε επιτέλους να μιλάμε γι’ αυτές. Για τις γυναίκες, για τους δουλοπάροικους, για τους σκλάβους, για τους ζητιάνους. Αυτές οι ομάδες αποτελούσαν την πλειονότητα της κοινωνίας, όχι οι ιππότες, οι πρίγκιπες ή οι στρατηγοί. Τα παιδιά στο σχολείο μαθαίνουν για πολέμους, αλλαγές συνόρων και μεγάλες αυτοκρατορίες, αλλά δεν μαθαίνουν πώς ήταν η καθημερινή ζωή των προγόνων μας, τι μπορούμε να μάθουμε από αυτήν και πώς διαμόρφωσε τον κόσμο στον οποίο ζούμε, την κοινωνική δομή, τη διανομή των προνομίων και του πλούτου.
Μετά την ολοκλήρωση του “Η ιστορία των γυανικών” άλλαξε με κάποιον τρόπο η δική σας οπτική για τις σημερινές συζητήσεις γύρω από το φύλο και την εξουσία;
Νομίζω ότι όποιος μελετήσει σε βάθος την Ιστορία των γυναικών καταλαβαίνει πως η θέση τους στην κοινωνία δεν καθορίζεται από κάποια φυσική τάξη πραγμάτων. Διαμορφώνεται κυρίως από τα κοινωνικά και πολιτισμικά πρότυπα κάθε εποχής. Ο σύγχρονος κόσμος δημιουργήθηκε σε μεγάλο βαθμό από άνδρες και για άνδρες· αν τον είχαν διαμορφώσει οι γυναίκες, πιθανότατα θα ήταν διαφορετικός. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να συζητάμε ανοιχτά αυτό το ζήτημα και να ενισχύουμε τις προσπάθειες για πραγματική έμφυλη ισότητα.
Το βιβλίο “Η Ιστορία των γυναικών” κυκλοφορεί σε εικονογράφηση Joanna Czaplewska και μετάφραση Αναστασίας Χατζηγιαννίδη από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο.
