Η μεγαλόφωνη ανάγνωση αποτελεί ένα από τα πιο απλά αλλά ταυτόχρονα πιο ισχυρά εργαλεία για τη γλωσσική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Αποκτά όμως ακόμα μεγαλύτερη σημασία όταν μιλάμε για τις περιπτώσεις παιδιών που μεγαλώνουν σε διαφορετικό περιβάλλον από αυτό στο οποίο γεννήθηκαν οι γονείς τους, όπως συμβαίνει συχνά σε οικογένειες μεταναστών ή προσφύγων.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα παιδιά εκτίθενται καθημερινά σε μια γλώσσα διαφορετική από τη μητρική, τη γλώσσα της οικογένειας, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σταδιακά στην αποδυνάμωση ή ακόμη και στην εγκατάλειψη της γλώσσας των γονιών. Το ίδιο ακριβώς μπορεί να συμβεί όταν οι γονείς έχουν διαφορετική μητρική γλώσσα μεταξύ τους κι έρχεται να προστεθεί ακόμα μία, αυτή της χώρας υποδοχής, κάνοντας τα πράγματα ακόμα πιο δύσκολα για το ποια γλώσσα τελικά θα κυριαρχήσει. Εδώ ακριβώς έρχεται η μεγαλόφωνη ανάγνωση να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στη γλώσσα, την ταυτότητα και τη σχέση γονέα–παιδιού.
Με τον όρο «μεγαλόφωνη ανάγνωση» εννοούμε τη διαδικασία κατά την οποία ένας ενήλικας διαβάζει ένα λογοτεχνικό βιβλίο δυνατά σε ένα παιδί, δημιουργώντας ταυτόχρονα έναν χώρο διαλόγου, ερωτήσεων και σχολιασμού. Δεν πρόκειται όπως πολύ καλά γνωρίζουμε για μια διδακτική πράξη με αυστηρούς κανόνες, ούτε απαιτείται τέλεια προφορά ή παιδαγωγική εξειδίκευση. Αντίθετα, πρόκειται για μια ζωντανή, διαδραστική εμπειρία που βασίζεται στη σχέση, την επικοινωνία και τον χρόνο που διαθέτουμε ως ενήλικες στα παιδιά μας. Το βιβλίο έτσι γίνεται η αφορμή για επαφή, μοίρασμα και συναισθηματικό δέσιμο.
Σε επίπεδο γλωσσικής ανάπτυξης τώρα, η μεγαλόφωνη ανάγνωση προσφέρει πολλαπλά οφέλη. Τα παιδιά εμπλουτίζουν το λεξιλόγιό τους, εξοικειώνονται με πιο σύνθετες δομές λόγου και αναπτύσσουν την αφηγηματική τους ικανότητα. Μαθαίνουν να ακούν, να κατανοούν και να εκφράζονται προφορικά με μεγαλύτερη σαφήνεια. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι η ενίσχυση της μητρικής γλώσσας δεν λειτουργεί ανταγωνιστικά προς τη γλώσσα της χώρας υποδοχής. Αντιθέτως, μια ισχυρή βάση στη μητρική γλώσσα διευκολύνει την εκμάθηση της δεύτερης γλώσσας και ενισχύει τη συνολική γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού.
Πέρα όμως από τη γλώσσα, η μεγαλόφωνη ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων συμβάλλει καθοριστικά στη συναισθηματική ασφάλεια των παιδιών. Η στιγμή της ανάγνωσης είναι χρόνος αποκλειστικής προσοχής, όπου το παιδί νιώθει ότι κάποιος είναι πραγματικά παρών για εκείνο. Δημιουργείται ένα αίσθημα οικειότητας και σταθερότητας, ιδιαίτερα σημαντικό για παιδιά που έχουν βιώσει μετακινήσεις, αλλαγές ή τραυματικές εμπειρίες. Η γλώσσα συνδέεται με θετικά συναισθήματα, με φροντίδα και αποδοχή.
Ταυτόχρονα, η μεγαλόφωνη ανάγνωση στη μητρική γλώσσα λειτουργεί ως μέσο σύνδεσης με την πολιτισμική ταυτότητα της οικογένειας. Μέσα από τις ιστορίες, τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τον πολιτισμό, τις αξίες και τις μνήμες της χώρας καταγωγής των γονιών τους. Αποκτούν πρόσβαση σε οικογενειακές ιστορίες και αφηγήσεις που διαφορετικά ίσως χάνονταν. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι το παιδί μαθαίνει πως η γλώσσα των γονιών του έχει αξία και θέση στη ζωή του, γεγονός που ενισχύει την αυτοεκτίμησή του και την αίσθηση του ανήκειν.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος των γονέων είναι καθοριστικός. Πολλοί γονείς μεταναστών ή προσφύγων είτε ανησυχούν οι ίδιοι είτε προτρέπονται από τους εκπαιδευτικούς να μην μιλούν στο σπίτι τους τη μητρική τους γλώσσα, γιατί μπορεί να «μπερδέψουν» τα παιδιά ή να δυσκολέψουν την ένταξή τους στο σχολικό περιβάλλον. Ωστόσο, έρευνες που έχουν διεξαχθεί – δυστυχώς όχι στην Ελλάδα, υπάρχουν όμως παραδείγματα ερευνών για τις περιπτώσεις Τούρκων μεταναστών στη Γερμανία και μεταναστών άλλων εθνικοτήτων στην Αυστραλία – δείχνουν ξεκάθαρα το αντίθετο. Η μητρική γλώσσα αποτελεί πλεονέκτημα και όχι εμπόδιο, ενώ η μεγαλόφωνη ανάγνωση ενδυναμώνει τον ρόλο του γονέα ως θετικού γλωσσικού προτύπου.
Στην πράξη, η μεγαλόφωνη ανάγνωση μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μπορεί να γίνει μέσα από βιβλία γραμμένα στη μητρική γλώσσα ή δίγλωσσα βιβλία, που συνδυάζουν τη γλώσσα της οικογένειας με τη γλώσσα της χώρας υποδοχής. Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει την αφήγηση παραμυθιών και ιστοριών από την πατρίδα ή ακόμη και προσωπικών βιωμάτων. Αξίζει να τονιστεί ότι ακόμη και χωρίς βιβλίο, η προφορική αφήγηση έχει την ίδια παιδαγωγική και συναισθηματική αξία.
Όμως, για να μπορέσει ο γονέας που μεταναστεύει σε μία άλλη χώρα να έχει τη δυνατότητα να διαβάσει δυνατά στο παιδί του βιβλία στη γλώσσα του, θα πρέπει να μπορεί να εφοδιαστεί με βιβλία που είναι γραμμένα στη γλώσσα του. Κι εδώ μπαίνει ο ρόλος των βιβλιοθηκών, πως ως χώροι δημοκρατίας και ισότιμης πρόσβασης δίνουν ή θα πρέπει να δίνουν τη δυνατότητα σε κάθε ενδιαφερόμενο να βρει τα βιβλία που αναζητά. Εδώ και κάποια χρόνια γίνεται μια προσπάθεια να εμπλοτιστούν οι κατάλογοι των δανειστικών βιβλιοθηκών με βιβλία και σε άλλες γλώσσες, πέρα από τα ελληνικά, τα αγγλικά, τα γαλλικά, τα ιταλικά, τα ισπανικά ή τα γερμανικά που θεωρούνται κυρίαρχες. Τρανό παράδειγμα η Πολυγλωσσική Βιβλιοθήκη «We Need Books» που στεγάζεται στην Κυψέλη, στην Αθήνα, καθώς και η Βιβλιοθηκη του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδικού “Μυρσίνη Ζορμπά”, ενώ και το δανειστικό τμήμα της Εθνικής Βιβλιοθήκης περιλαμβάνει κάποια – ελάχιστα όμως – δείγματα βιβλίων σε γλώσσες όπως τα ρώσικα, τα βουλγαρικα, τα αραβικά /φαρσί και ελάχιστα αιθιοπικά, από δωρεά τον Σύλλογο Πελαργό που ασχολείται με το θέμα της μητρικής γλώσσας τεκνοθετημένων παιδιών στην Ελλάδα από την Αιθιοπία.
Συμπερασματικά, η μεγαλόφωνη ανάγνωση είναι ένα μικρό βήμα με μεγάλο αντίκτυπο. Ενισχύει τη γλώσσα, εμβαθύνει τη σχέση γονέα–παιδιού και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας θετικής ταυτότητας και μιας ομαλής διαδικασίας ένταξης. Είναι μια πρακτική προσβάσιμη, δωρεάν (ή σχεδόν δωρεάν) και βαθιά ανθρώπινη. Διαβάζοντας στα παιδιά μας στη γλώσσα μας, τους στέλνουμε ένα ξεκάθαρο μήνυμα: ότι η φωνή τους, η ιστορία τους και η ταυτότητά τους αξίζουν να ακουστούν.
Το παραπάνω κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη συμμετοχή του περιοδικού “Κόκκινη Αλεπού” στο 3ο Childrens Rights Fest, που διοργανώθηκε από το Παράρτημα Τριφυλίας της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Καλαμάτας και την Εταιρεία Προστασίας Ανηλίκων Καλαμάτας σε συνεργασία με το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού και το Τριφυλιακό Ερασιτεχνικό Θέατρο. Το φεστιβάλ πραγματοποιήθηκε στους Γαργαλιάνους Μεσσηνίας, από τις 19 έως τις 25 Ιανουαρίου 2026. Το κείμενο αποτελεί την εισήγηση της δημοσιογράφου και δημιουργού της καμπάνιας “Διαβάζω Δυνατά” Ζωής Κοσκινίδου, με αφορμή τη συμμετοχή της στο στρογγυλό τραπέζι με θέμα το δικαίωμα στη μητρική γλώσσα μαζί με τον Γιώργο Μόσχο Νομικό, εμψυχωτή και Διευθυντή του Προγράμματος Νεανικής Συμμετοχής YES της Πρωτοβουλίας για την ΄Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων και Πρώην Συνήγορου του Παιδιού, την Αγγελική Ρουμελιώτου, Κοινωνική λειτουργό, Επιμελήτρια Ανηλίκων του Δικαστηρίου Μεσσηνίας και Γενική Γραμματέα της Εταιρίας Προστασίας Ανηλίκων Καλαμάτας, την Αντα Νικολάου, εκπαιδευτικό και Σύμβουλο Εκπαίδευσης Νηπιαγωγών στην Κορινθία, την Κέλλυ Δημοπούλου, σύμβουλο εκδόσεων και μεταφράστρια και τη Σβιτλάνα Ντουμένκο, ουκρανικής καταγωγής, κάτοικο των Γαργαλιάνων της οποίας η προσωπική διαδρομή αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία για το τι σημαίνει να μεγαλώνεις και να ζεις σε μια άλλη χώρα χωρίς τη μητρική σου γλώσσα και, για χρόνια, χωρίς το ίδιο σου το όνομα.
H φωτογραφία του άρθρου στην κεντρική σελίδα ανήκει στον Vitaly Gariev / Unsplash
