Mε αφορμή το βιβλίο «Πάμε ξανά» του Oliver Jeffers
Έχω έναν χρόνο τώρα στο σπίτι μου έναν θησαυρό … άλλωστε τι λιγότερο θα περιμέναμε από τον Oliver Jeffers! Το δημιούργημά του «Πάμε ξανά. Πώς φτάσαμε ως εδώ και πού μπορούμε να πάμε: Η ανθρώπινη ιστορία μας μέχρι τώρα» (μτφρ. Φ. Μανδηλαράς, εκδ. Ίκαρος) είναι ένα (παιδικό) βιβλίο με φιλοσοφικές διαπιστώσεις και αναζητήσεις για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας.
Πρόκειται για ένα βιβλίο με φιλοσοφικό βάθος και παιδική καθαρότητα. Δεν φοβάται τα μεγάλα ερωτήματα. Είναι πολυεπίπεδο, γιατί διαβάζεται διαφορετικά σε κάθε ηλικία και η καλλιέργεια που προσφέρει μεγαλώνει μαζί με τον αναγνώστη. Είναι έργο τέχνης, καθώς η εικονογράφηση είναι ευφυής, λιτή, συμβολική και υποβλητική.
Πέραν της δύναμης που ασκεί το βιβλίο αυτό σε εμένα ως αναγνώστρια, με ενέπνευσε να προβληματιστώ για την υπεραξία της ενιαίας δημιουργίας στα εικονογραφημένα βιβλία. Αμέσως συνειδητοποίησα πως μόνο στο προηγούμενο εξάμηνο είχα την ευκαιρία να μελετήσω πάνω από δέκα βιβλία-παιδιά μονογονέων και όχι του ζευγαριού κειμενο- & εικονο- γράφου. Σε όλες τις περιπτώσεις, η/ο δημιουργός είναι -ως αναμενόμενο- καλλιτέχνης. Άλλωστε, όλοι μας παράγουμε γραπτά. Πόσοι από εμάς όμως μπορούμε να δημιουργήσουμε ιστορίες με εικόνες;
Προσπαθώ να φανταστώ τους καλλιτέχνες να βάζουν την έμπνευσή τους στο χαρτί, χρησιμοποιώντας λόγο και εικόνα. Μπορούν να διανέμουν ελεύθερα αυτό που έχουν να πουν σε λέξεις ή εικόνες, σκεπτόμενοι και δημιουργούντες παράλληλα και τα δύο. Η δύναμη του ταλέντου και των εικονογραφικών δεξιοτήτων (εκ του αποτελέσματος φαίνεται να) κανει τον λόγο υποστηρικτικό, αλλά και αφαιρετικό. Τα κείμενα δεν συμπληρώνονται απλώς από τις εικόνες και οι εικόνες δεν εμπλουτίζονται απλώς από τα κείμενα. Διαπιστώνεται μια ρέουσα και αβίαστη συνεργασία, μια ενιαία αφήγηση.
Έχοντας αυτά στο νου, επιστρέφω στη μαγεία του «Πάμε ξανά» και εστιάζω στο δεκασέλιδο έκφρασης των σκέψεων γύρω από την ατομική (και εθνική) ασφάλεια, την (εθνική) μας ταυτότητα και τα όρια (ατομικά και γεωγραφικά). «Βρισκόμαστε ακόμα εδώ» ξεκινά ο Oliver, δένοντας τις σκέψεις που έπονται τόσο με τις προηγούμενες σελίδες (για την απατηλή ως τώρα μετοίκηση του ανθρώπου στο διάστημα), όσο και με προηγούμενο βιβλίο του. Ωστόσο, σε όλο αυτό δεν είμαστε μαζί. Αυθαίρετες «διαχωριστικές γραμμές», ορίζουν το «εμείς» και το «αυτοί», συνθήκη που βιώνουμε μέσα από λιτά λόγια και την εικόνα του ενιαίου πλανήτη να «κομματιάζεται» από τον άνθρωπο.
Γυρίζοντας σελίδα, να ‘μαστε μόνοι, με αξίες μας το χρήμα, την κατανάλωση, την οθόνη. Ζούμε χωρίς περιβαλλοντική συνείδηση, αλλά επιτηρούμαστε οικειοθελώς για την ασφάλειά μας από μια αόρατη απειλή. Σταματώ εδώ αυτήν την περιγραφή, για να επισημάνω ότι ο Oliver αποφάσισε να μεταδώσει την επικρατούσα συνθήκη του σήμερα, μέσα από την εικόνα του μοναχικού κατακτητή στην κορυφή ενός σωρού του υλικού κόσμου, υπό το ‘ασφαλές’ βλέμμα του φακού μιας κάμερας. Μια εικόνα που «διαβάζεται» τόσο απλούστερα, όσο και πολύ αναλυτικότερα, ανάλογα με την ηλικία και την διάθεση παρατήρησης και ενδοσκόπησης του αναγνώστη. Το κείμενο που χρησιμοποιεί, ωστόσο, ειρωνεύεται και χλευάζει όλους εκείνους τους ανθρώπους που νιώθουν «βασιλιάδες», ζώντας σε «κάστρα» χτισμένα σε «νησιά», υπό τον «θαυμασμό» και την «προστασία» από τους «ξένους» (σε εισαγωγικά οι λέξεις-κλειδιά του λιτού κειμένου).
Στο τελευταίο δισέλιδο αυτού του «κεφαλαίου» ο Oliver επαναφέρει το εμείς, τόσο στο κείμενο όσο και στην εικόνα. Η πατρίδα και οι ξένοι είναι ανθρώπινα δημιουργήματα που μας χωρίζουν, μας αφαιρούν την ειρήνη και μας αποπροσανατολίζουν από τον στόχο: την προστασία του μοναδικού σπιτιού που έχουμε, της Γης. Η εικόνα του πλανήτη από μακριά, με τα σύνορα των χωρών, που όλες ονομάζονται «εδώ ζουν άνθρωποι», είναι τόσο αληθινή, αλλά και τόσο ξένη για τον ενήλικα, ενώ για ένα παιδί ίσως να λέει τα αυτονόητα και ίσως να είναι αρκετή για την υπεράσπισή τους.
Η μοναχική δημιουργία χαρίζει απόλυτη ενότητα οράματος, όμως στερεί τον δημιουργό από τον ζωντανό διάλογο. Ωστόσο, είναι άραγε πολλά τα δίδυμα δημιουργών που συνεργαζόταν συστηματικά από τη σύλληψη μέχρι το αποτέλεσμα; Αν και το άρθρο επουδενί γράφτηκε για να πείσει να προτιμάμε μοναχικούς δημιουργούς παιδικών βιβλίων, είναι αλήθεια ότι τα βιβλία που μνημονεύονται σε αυτές τις γραμμές είναι must για μία βιβλιοθήκη, ανεξάρτητα από την ηλικία στην οποία γράφεται ότι απευθύνονται.
