Σε μια εποχή ψηφιακού θορύβου, πολιτικής πόλωσης, συναισθηματικής, σωματικής και ψυχικής κόπωσης, η σωστή επικοινωνία δεν είναι απλώς μια ακόμα δεξιότητα. Το “Do You Read Me?” της Romana Romanyshyn και του Andriy Lesiv είναι ένα εικονογραφημένο βιβλίο γνώσεων που απευθύνεται σε παιδιά, αλλά και σε μεγαλύτερους σε ηλικία αναγνώστες, και αποτελεί μια υπενθύμιση ότι το να ακούμε προσεχτικά, να παρατηρούμε τα πράγματα και τους ανθρώπους γύρω μας και να νοιαζόμαστε για τον συνάνθρωπο και τη φύση είναι πιο σημαντικό και απαραίτητο από ποτέ. Mετά τα βιβλία “Η μαγεία της όρασης”, “Η μαγεία των ήχων” και “Η μαγεία της κίνησης”*, το δημιουργικό δίδυμο Agrafka από την Ουκρανία μιλάει στη Ζωή Κοσκινίδου, πέντε χρόνια μετά την πρώτη τους συνέντευξη στην Κόκκινη Αλεπού, για το νέο τους βιβλίο, που παρουσίασαν πέρυσι στη Διεθνή έκθεση της Μπολόνια και πρόκειται να δούμε σύντομα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Φουρφούρι.
Μετά τα βιβλία για τον ήχο, την όραση και την κίνηση, ασχολείστε τώρα με ένα πολύ πιο σύνθετο θέμα. Ποια ήταν η πρώτη ιδέα για το “Do You Read Me?” (ουκρανικός τίτλος: з півслова);
Μας αρέσει να επιλέγουμε απλά αλλά ταυτόχρονα πολύ παγκόσμια θέματα, τα οποία με την πρώτη ματιά φαίνονται προφανή, αλλά στην πραγματικότητα δεν έχουν εξερευνηθεί αρκετά στα βιβλία για παιδιά. Εμπνευστήκαμε από διάφορα πράγματα για να δημιουργήσουμε ένα βιβλίο για την επικοινωνία. Για παράδειγμα, από την καθημερινή ζωή στην Ουκρανία κατά τη διάρκεια του πολέμου, όπου η επικοινωνία γίνεται ζήτημα επιβίωσης. Συχνά προκύπτουν καταστάσεις όπου, χωρίς καμία τεχνική βοήθεια, χρειάζεται να καλέσεις σε βοήθεια και να περιμένεις κάποιος να καταλάβει το σήμα σου.
Ένας ακόμη παράγοντας για τη θεματολική επιλογή μας είναι οι παρατηρήσεις μας για τον τρόπο που επικοινωνούν σήμερα οι άνθρωποι, όταν χρειάζεται να καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλον χωρίς λόγια, να διαβάζουμε τη γλώσσα του σώματος και τις εκφράσεις του προσώπου, να εκφράζουμε υποστήριξη με λόγια ή αγκαλιές. Μερικές φορές τα λόγια απλώς δεν αρκούν για να περιγράψουν τις εμπειρίες μας.
Μας ενέπνευσε επίσης σε μεγάλο βαθμό ένα ταξίδι στην Ιαπωνία, όπου η κουλτούρα της επικοινωνίας είναι πολύ διαφορετική. Ο ιαπωνικός τρόπος σκέψης, όπου βλέπεις τον εαυτό σου ως ένα μικρό μέρος της φύσης και προσπαθείς να κατανοήσεις κάθε μορφή ζωής, μας ώθησε να κάνουμε μια πιο ολοκληρωμένη μελέτη του θέματος της επικοινωνίας. Όχι μόνο των ανθρώπων, αλλά και των ζώων και των φυτών. Δηλαδή, το βασικό μότο του βιβλίου είναι: «Πώς να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας;».
Το πρώτο πράγμα που παρατηρεί κανείς ξεφυλλίζοντας το νέο σας βιβλίο είναι ότι είναι πολύ μεγαλύτερο σε όγκο από τα προηγούμενα. Γιατί συνέβη αυτό; Πιστεύετε ότι με λιγότερες σελίδες δεν θα μπορούσε να χωρέσει όλη την πληροφορία που θέλατε να συμπεριλάβετε; Υπήρχαν κομμάτια της έρευνάς σας που τελικά αποκλείστηκαν;
Όντως, αυτό είναι το πιο ογκώδες βιβλίο μας έως τώρα, αλλά και η πιο ολοκληρωμένη μελέτη ενός σύνθετου θέματος. Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο βασίζεται σε διαλόγους· κάθε δισέλιδο αποτελεί έναν ξεχωριστό διάλογο ανάμεσα στους ήρωες των σελίδων. Υπάρχει πολύς «αέρας» εδώ, ώστε οι χαρακτήρες να μπορούν να εκφραστούν. Το δεύτερο μέρος είναι πολύ διαφορετικό στη σύνθεση: πρόκειται για μια συλλογή οδηγιών επικοινωνίας, για παράδειγμα με τον κώδικα Μορς, με σημαίες ή με χειρονομίες. Αυτό το μέρος εμβαθύνει περισσότερο στο θέμα της επικοινωνίας. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου έχουμε τοποθετήσει σημάδια που παραπέμπουν στα αντίστοιχα κεφάλαια του δεύτερου μέρους. Έτσι, μπορεί κανείς να διαβάσει το βιβλίο γραμμικά ή να ακολουθήσει τις συνδέσεις προς το δεύτερο μέρος.
Κάθε φορά που ξεκινάμε την έρευνα για ένα νέο θέμα, αισθανόμαστε σαν να κολυμπάμε στον ωκεανό. Αν δεν ξέρεις πώς να δουλέψεις με την πληροφορία, πώς να τη φιλτράρεις και να την ελέγχεις, μπορείς εύκολα να χάσεις τον έλεγχο και να ξεχάσεις την αρχική, κεντρική ιδέα του βιβλίου. Προσπαθούμε λοιπόν να διατηρούμε μια καλή ισορροπία και να μη γεμίζουμε το βιβλίο με περιττά στοιχεία. Φυσικά, υπήρχε ο πειρασμός να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατόν περισσότερα ενδιαφέροντα και άγνωστα γεγονότα, αλλά δεν θέλαμε να δημιουργήσουμε μια εγκυκλοπαίδεια για την επικοινωνία. Θέλαμε ένα βιβλίο που να ενθαρρύνει την επικοινωνία, όχι μόνο μέσω smartphones, αλλά και την εξερεύνηση του κόσμου γύρω μας, την ευαισθησία απέναντι στους άλλους. Κατά τη γνώμη μας, σε ένα σύγχρονο παιδικό βιβλίο γνώσεων δεν αρκεί απλώς να παραθέτεις γεγονότα και να τα εικονογραφείς. Συγγνώμη κιόλας, αλλά πολύ σύντομα αυτό θα μπορεί να το κάνει και η τεχνητή νοημοσύνη. Χρειαζόμαστε βιβλία για την ενσυναίσθηση, βιβλία που μιλούν ποιητικά για τη φύση και ενθαρρύνουν τα παιδιά να βλέπουν την εύθραυστη ομορφιά γύρω τους και να την εκτιμούν.
Αυτό είναι το πέμπτο βιβλίο που δουλεύετε μαζί, συμπεριλαμβανομένου και του “Ο πόλεμος που άλλαξε το Ρόντο”, που δεν είναι βιβλίο γνώσεων. Σε τι διέφερε η δημιουργική διαδικασία σε αυτό το βιβλίο σε σχέση με τα προηγούμενα; Και πώς, ως δημιουργικό δίδυμο, διαχειρίζεστε γενικώς διαφωνίες που μπορεί να προκύψουν στην πορεία;
Στην πραγματικότητα, αυτό δεν είναι το πέμπτο κοινό μας βιβλίο. Συνδημιουργούμε βιβλία από τα χρόνια των σπουδών μας στην Εθνική Ακαδημία Τεχνών του Λβιβ, στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Στα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει έχουμε δημιουργήσει 17 παιδικά βιβλία και έχουμε εικονογραφήσει 15 βιβλία για ενήλικες. Επιπλέον, έχουμε σχεδιάσει εκατοντάδες εξώφυλλα βιβλίων.
Αυτή η εμπειρία φυσικά συνέβαλε στη διαμόρφωση συγκεκριμένων συνηθειών, τεχνικών και τρόπων δουλειάς. Παρότι εργαζόμαστε μαζί, ο καθένας έχει τις δικές του ευθύνες: η Romana εικονογραφεί, ο Andriy σχεδιάζει και δουλεύει με την τυπογραφία. Δημιουργούμε τις ιστορίες και επιμελούμαστε τα τελικά κείμενα από κοινού. Η δουλειά σε αυτό το βιβλίο ήταν παρόμοια: η Romana ανέπτυξε ολόκληρη την οπτική αισθητική και τις εικονογραφήσεις, ενώ ο Andriy δούλεψε το κείμενο και τη σελιδοποίηση. Υπήρξαν διαφωνίες; Όχι σοβαρές. Καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλον ακόμη και χωρίς λόγια και κινούμαστε στο ίδιο αισθητικό επίπεδο ως προς το πώς πρέπει να είναι και να «χτίζεται» ένα βιβλίο. Όλα τα ζητήματα τα συζητάμε και τα επιλύουμε.
Με τι ξεκινάτε όταν δημιουργείτε ένα βιβλίο, με την ιδέα ή τα σχέδια; Και πότε μπαίνει το κείμενο;
Στα βιβλία μας το κείμενο και το οπτικό μέρος είναι πολύ στενά συνδεδεμένα και λειτουργούν ως ισότιμα εργαλεία. Κάποιες φορές εμφανίζεται πρώτα μια εικόνα, άλλες φορές το αντίθετο. Παράλληλα, αποφεύγουμε την ταυτολογία: δεν εικονογραφούμε απλώς το κείμενο, ούτε σχολιάζουμε τις εικόνες με λόγια. Κατά τη γνώμη μας, το οπτικό και το λεκτικό στοιχείο είναι σύμφωνες και ισότιμες φωνές, δεν επαναλαμβάνονται, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται, δημιουργώντας έτσι μια «στερεοφωνική» κατανόηση του θέματος.
Το “Do you read me?” έχει μια πολύ χαρακτηριστική χρωματική παλέτα. Για ποιους λόγους την επιλέξατε;
Αφετηρία για το οπτικό μέρος ήταν η αισθητική των σχεδιασμένων οδηγιών, όπου όλα είναι ξεκάθαρα, τα γραφικά έντονα και τα χρώματα έχουν σαφείς λειτουργίες. Σε αυτό το βιβλίο επιλέξαμε τρία χρώματα, με το πράσινο και το κόκκινο-πορτοκαλί να έχουν επιπλέον σημασιολογικό ρόλο: το πράσινο δηλώνει θετικές, επιβεβαιωτικές και χαρούμενες στιγμές επικοινωνίας, ενώ το κόκκινο-πορτοκαλί αρνητικές, απαγορευτικές ή δύσκολες. Μας αρέσει να δουλεύουμε με spot χρώματα PANTONE. Από τη μία, αυτό μας επιτρέπει να περιορίζουμε την παλέτα. Από την άλλη, μοιάζει με παραδοσιακές γραφικές τεχνικές, όπως η λινοτυπία, η ξυλογραφία, η μεταξοτυπία ή η ριζογραφία. Χρησιμοποιούμε εφέ οπτικής ανάμειξης και επικάλυψης χρωμάτων.
Θα θέλαμε επίσης να τονίσουμε ότι για αυτό το βιβλίο επιλέξαμε μια νέα γραμματοσειρά από Ουκρανούς σχεδιαστές. Πιστεύουμε ότι τα σύγχρονα παιδικά βιβλία πρέπει να περιλαμβάνουν σύγχρονες γραμματοσειρές, οι οποίες λειτουργούν και ως δείκτες της εποχής μας.
Σε μια εποχή θορύβου, ψηφιακού, πολιτικού, συναισθηματικού, τι ελπίζετε να αποκομίσουν οι νεαροί (και ενήλικοι) αναγνώστες από το βιβλίο;
Ζούμε σε μια εξαιρετικά δύσκολη εποχή, όπου δίπλα στις πιο σύγχρονες τεχνολογίες υπάρχει απάνθρωπη σκληρότητα. Η ενσυναίσθηση, η έκφραση συναισθημάτων, η ικανότητα να ακούμε και να στηρίζουμε, αυτά είναι τα θέματα του βιβλίου. Πολλοί άνθρωποι γύρω μας αισθάνονται άσχημα, αλλά δεν ξέρουν πώς να το εκφράσουν. Αυτό το βιβλίο μιλά ακριβώς γι’ αυτό: για την κατανόηση χωρίς λόγια, για την παρατήρηση, τον σεβασμό και τη βοήθεια.
Αν το βιβλίο μπορούσε να στείλει ένα μόνο μήνυμα στον κόσμο, ποιο θα ήταν;
Δεν είσαι μόνος. Πάντα υπάρχει κάπου κάποιος που θα σε ακούσει, θα σε καταλάβει και θα σε στηρίξει.
Τι μάθατε κατά τη δημιουργία αυτού του βιβλίου που σας εξέπληξε;
Όπως ήδη αναφέραμε, κατά τη διάρκεια της δουλειάς μας πάνω στο βιβλίο ανακαλύψαμε πολύ μεγάλο όγκο ενδιαφερουσών πληροφοριών για την κοινωνικοποίηση και την επικοινωνία. Δεν συμπεριλήφθηκαν όλα στο βιβλίο, αλλά εμπλουτίσαμε πολύ τις γνώσεις μας. Μια από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις ήταν η επικοινωνία των καλαμαριών: χρησιμοποιούν διαφορετικά μοτίβα στο σώμα τους για να μεταδίδουν σήματα και μπορούν να στέλνουν διαφορετικά μηνύματα ταυτόχρονα στις δύο πλευρές του σώματός τους. Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη αποκρυπτογραφήσει το νόημα αυτών των σημάτων, αλλά είναι βέβαιο ότι έτσι επικοινωνούν. Ένα άλλο παράδειγμα που μας εντυπωσίασε ιδιαίτερα είναι μια πολύ πρόσφατη μελέτη για την επικοινωνία της ντομάτας. Φαίνεται ότι οι ντομάτες είναι πολύ «ομιλητικά» φυτά και μπορούν ακόμη και να «ουρλιάζουν» με υπερήχους. Επιπλέον, πειστήκαμε ότι σχεδόν τα πάντα στο σύμπαν μας είναι αλληλένδετα. Η επικοινωνία είναι η πιο φυσική διαδικασία.
Γιατί δημιουργείτε βιβλία για παιδιά; Τι αναζητάτε και τι αγαπάτε στα παιδικά βιβλία και τι θα θέλατε να αλλάξετε μέσα από την τέχνη σας;
Μας αρέσει να θυμόμαστε τα παιδικά μας χρόνια, τα βιβλία και τα θέματα που μας ενδιέφεραν περισσότερο. Κάποια ήταν βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, άλλα ήταν συναρπαστικές ιστορίες. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό για εμάς να συνδυάζουμε αυτά τα στοιχεία. Πιστεύουμε ότι το εικονογραφημένο βιβλίο είναι σαν την πρώτη γκαλερί τέχνης για ένα παιδί. Μπορεί να αναπτύξει τη φαντασία, να διαμορφώσει καλλιτεχνικό γούστο και κατανόηση της οπτικής τέχνης. Ένα παιδικό βιβλίο πρέπει να είναι υψηλής ποιότητας και καινοτόμο, από τον σχεδιασμό και τις γραμματοσειρές έως την επιλογή του χαρτιού. Ένα βιβλίο δεν μπορεί και δεν πρέπει να ανταγωνιστεί ένα smartphone. Πρέπει να είναι ένας ασφαλής χώρος για το παιδί, ένα αντικείμενο φτιαγμένο με αγάπη και κατανόηση των προκλήσεων της εποχής.
Και τέλος, έχετε κάποια σχέδια για κάποιο καινούργιο βιβλίο;
Έχουμε μια λίστα θεμάτων που μας ενδιαφέρουν και που θα θέλαμε να εξερευνήσουμε. Πιστεύουμε ότι το επόμενο πρότζεκτ μας θα είναι ένα βιβλίο για τη θεραπεία και την ανάρρωση, όχι μόνο τη σωματική, αλλά και την ψυχική. Για το πώς αυτή είναι μια δύσκολη, αλλά φυσική και αναγκαία κατάσταση μετά από το τραύμα και τις αντιξοότητες. Είναι και κάτι εξαιρετικά επίκαιρο για την κοινωνία μας συνολικά.
Όλες οι φωτογραφίες του βιβλίου είναι από το site των δημιουργών agrafkastudio.com. To βιβλίο τους “Do you read me? πρόκειται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Φουρφούρι, από τις οποίες κυκλοφορούν και τα προηγούμενα βιβλία γνώσεων του δημιουργικού διδύμου. Το “Ο πόλεμος που άλλαξε το Ρόντο” κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αίολος.
