Μπορεί ένα εικονογραφημένο βιβλίο, που εκ των πραγμάτων έχει «λίγη» ιστορία, να δείχνει μεταβολή του χαρακτήρα, να έχει ανατροπές και να απλώνεται πάνω σε μία, έστω υποτυπώδη, πλοκή; Ναι, όταν μέσα της ενυπάρχουν στοιχεία που υπονοούνται, που δεν φαίνονται δια γυμνού οφθαλμού, που είναι αισθητά αλλά κρυφά. Τότε η αφήγηση αποκτά καινούργιες διαστάσεις, μεγαλώνει, πλαταίνει και βαθαίνει.
Στο βιβλίο Ο Νόι και η φάλαινα (Benji Davies, μτφρ. Αντώνης Παπαθεοδούλου, εκδ. Ίκαρος), η τέχνη της αποσιώπησης είναι πολύ αναπτυγμένη. Φαινομενικά έχουμε μια ήσυχη ιστορία, την αδιατάρακτη ηρεμία της οποίας σπάει ένα αναπάντεχο συμβάν. Μια καταιγίδα ξεβράζει στην ακτή ένα μικρό φαλαινάκι. Και το βρίσκει ο ήρωάς μας καθώς παίζει στην άμμο. Το ερώτημα που δημιουργείται από εκεί και πέρα είναι τι θα κάνει με το εύρημά του. Ο Νόι αποφασίζει να περιθάλψει το μικρό κήτος στο σπίτι του χωρίς την άδεια του πατέρα του και να το κρατήσει εκεί. Ωστόσο ο πατέρας του, που λείπει όλη μέρα στη δουλειά και επιστρέφει το βράδυ, γρήγορα ανακαλύπτει το φαλαινάκι και ζητάει από τον Νόι να το επιστρέψουν εκεί όπου ανήκει, στη θάλασσα. Ο Νόι με βαριά καρδιά συμφωνεί με τον πατέρα του, αλλά στο τέλος καταλαβαίνει ότι έπραξε το σωστό.
Η ατμόσφαιρα στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας είναι βαριά και μελαγχολική. Καταλαβαίνουμε ότι πίσω από την ήρεμη καθημερινότητα των ηρώων υποβόσκει μια ένταση, ένα συνεχές πρόβλημα. Ωστόσο αυτό δε βγαίνει ποτέ στην επιφάνεια και δε μας αποκαλύπτεται. Μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε για τη σύστασή του. Υπάρχει πάντως κάτι τραυματικό εκεί στο βάθος. Το βλέπουμε στη βαρυθυμία του Νόι, στην έλλειψη μητρικής φιγούρας, στην πολύωρη απουσία του πατέρα από το σπίτι.
Δεν έχουμε πρόσβαση στο τι απασχολεί πραγματικά τον χαρακτήρα. Αλλά η σχεδόν ιμπρεσιονιστική αποτύπωση της ψυχικής του κατάστασης στον περιβάλλοντα χώρο μιλάει από μόνη της. Κάτι υπάρχει στο παρελθόν, ένα αγκάθι, μια πληγή που είναι ακόμα ανοιχτή, και επηρεάζει τους ήρωες, διαμορφώνει τη ζωή τους και τις μεταξύ τους σχέσεις. Από τη γενικότερη αφηγηματική στρατηγική καταλαβαίνουμε ότι αυτό το κάτι πιθανότατα να σχετίζεται με κάποια απώλεια. Όταν διάβαζα με τον γιο μου το βιβλίο και τον ρωτούσα πού να βρίσκεται άραγε η μητέρα του Νόι, μου απαντούσε με μεγάλη φυσικότητα: «Πνίγηκε». Προφανώς μια τέτοια ερμηνευτική προσέγγιση δε διεκδικεί δάφνες εγκυρότητας, αλλά είναι ευλογοφανής και συνάγεται εύκολα από την αφήγηση, τους τονισμούς και τις αποχρώσεις της.
Πράγματι το στοιχείο του νερού παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στη συμβολική επένδυση της ιστορίας. Και δεν έχει να κάνει μόνο με το setting, με το σκηνικό. Είναι αναπόσπαστο μέρος της δραματουργικής εξέλιξης. Η θάλασσα δημιουργεί το πρόβλημα. Στη θάλασσα λύνεται αυτό. Και εδώ έχουμε μια ευφυή διττή διάσταση του προβλήματος. Το φαλαινάκι που ξεβράζεται στην ακτή και η επιβίωσή του αποτελούν την κορυφή του παγόβουνου. Κάτω από αυτήν είναι το επίμονο τραύμα για το οποίο δε μιλάει ποτέ ευθαρσώς η αφήγηση. Και αυτό το τραύμα πιθανότατα να δημιουργήθηκε από το νερό και να λύνεται στο τέλος της ιστορίας μέσω του νερού.
Για να γίνουν πιο ευκρινή όλα αυτά νομιμοποιούμαστε να αντιμετωπίσουμε λίγο μηχανιστικά τον χαρακτήρα. Τι θέλει ο Νόι; Τι τον κινεί; Και τι πραγματικά έχει ανάγκη; Ανάμεσα στον χαρακτήρα και τον στόχο του υπάρχει ένα εμπόδιο. Εδώ διαμεσολαβείται από το πρόσωπο του πατέρα (η αρχή της πραγματικότητας). Ο Νόι θέλει να διαφυλάξει το φαλαινάκι αλλά τον εμποδίζει ο πατέρας του. Αυτό που πραγματικά όμως έχει ανάγκη ο ήρωας είναι να γιατρέψει το εσωτερικό του τραύμα, να διαχειριστεί το πένθος του και να βελτιώσει τη σχέση με τον πατέρα του (ο οποίος υπό το βάρος του δικού του τραύματος φαίνεται να παραμελεί τον γιο του).
Ο χαρακτήρας φανερώνεται μέσα από τις αποφάσεις και τις δράσεις του. Μέσα από τα διλήμματα και τις επιλογές που καλείται να κάνει. Το δίλημμα είναι σαν να ανοίγει μια ρωγμή στο εξωτερικό του περίβλημα και μας επιτρέπει να κοιτάξουμε βαθιά μέσα του, στον εσωτερικό του κόσμο.
Ο Νόι αντιμετωπίζει εδώ ένα δύσκολο δίλημμα. Να κρατήσει το φαλαινάκι κρυφά από τον πατέρα του (αυτό που νομίζει ότι θέλει) και να του στερήσει τη θαλάσσια ζωή του; Ή να το επιστρέψει στη θάλασσα ώστε να βρει και εκείνο τη μητέρα του και να μείνει εκεί όπου ανήκει (κάτι, που αντίστοιχα, και ο Νόι έχει ανάγκη να κάνει); Ο ίδιος ο Νόι ίσως δεν μπορεί να ξαναβρεί τη δική του μητέρα. Το φαλαινάκι όμως μπορεί. Μέσα από αυτή τη δύσκολη απόφαση ο ήρωας επανασυνδέεται ουσιαστικά με τον πατέρα του. Μαζί επιστρέφουν το μικρό κήτος στη θάλασσα και του επιτρέπουν να φύγει. Η διαδικασία που συντελείται μέσα στην καταιγίδα έχει κάτι το ανακουφιστικό. Η επιστροφή της μικρής φάλαινας στη θάλασσα γίνεται ένα μέσο αποδοχής του πένθους. Έτσι ο ήρωας στο τέλος λυτρώνεται. Και μαζί του και εμείς οι αναγνώστες.
