Κείμενο–Εικονογράφηση: Νιλ Λέιτον
Μετάφραση: Ειρήνη Παϊδούση
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Χρονιά έκδοσης: 2026
Ηλικία: 7+
Πλέον, όλοι μιλάμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.). Ξέρουμε όμως όλοι τι είναι; Πως δουλεύει; Πως έφτασε μέχρι εδώ και μέχρι που θα φτάσει στο μέλλον; Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να εξηγήσει στα μικρά παιδιά τον εγκέφαλό μας, την εξέλιξή του στα χρόνια, τη βοήθεια που απέκτησε δημιουργώντας τους υπολογιστές και την μεγάλη ιδέα που είχε, να αποκτήσουν και αυτοί δικές τους ιδέες, δηλαδή τα μηχανήματα να αποκτήσουν τεχνητή νοημοσύνη.
O Νιλ Λέιτον, Bρετανός εικονογράφος και συγγραφέας, δηλώνει ότι ήταν από τα βιβλία που τον δυσκόλεψαν περισσότερο, αλλά θεώρησε αναγκαίο για την εποχή μας, να γράψει. Επιλέγει να δημιουργήσει μια συμπεριληπτική κοινωνία, όπου π.χ. το ανάπηρο παιδί είναι ενεργό στην τάξη του, καθώς και να τιμήσει τη γυναίκα επιστημόνισσα μέσω της Άντα Λάβλεϊς. Ωστόσο, από αυτό το βιβλίο μου έλειψαν πολλά, με πρώτο και κυριότερο η (αυτό-)πεποίθηση ότι καταλάβαμε ουσιαστικά πώς κατακτάτε/τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Οι τρεις φράσεις που επικεντρώνουν στην απάντηση του ερωτήματος-τίτλου του βιβλίου αναφέρονται στη μάθηση και στην αναγνώριση επαναλαμβανόμενων μοτίβων. Οι συνοδευτικές εικόνες (3 γάτες, 4 πρόσωπα, πολλές βούλες) αμφιβάλω ότι στα μάτια του παιδιού αποτελούν ξεκάθαρα τα μοτίβα μέσω των οποίων η Τ.Ν. έμαθε πλέον να αναγνωρίζει τη γάτα, τον άνθρωπο και μια βούλα. Επίσης, ο καθιερωμένος όρος ΑΙ έχει χαθεί πλήρως στη μετάφραση. Ωστόσο, τα παιδιά και όλοι μας καθημερινά συζητάμε για «έι-άι» και όχι για «ταφ-νι», επομένως η σύνδεση αυτή λείπει και στοιχίζει.
Θα σταθώ λίγο στις επιλογές του συγγραφέα, σε κάποιες από αυτές που έκανε, αλλά κυρίως σε αυτές που δεν έκανε. Οι «ολοκαίνουριες ιδέες» που ο υπολογιστής δημιουργεί μέσω της Τ.Ν. είναι ατυχείς εικονογραφικά κατά τη γνώμη μου. Θα περίμενα κάτι πιο εμπνευσμένο, πιο έξυπνο και πιο δημιουργικό από τον συνδυασμό ενός μπαμπά με μια γάτα προς έναν μπαμπά με μουστάκια και αυτάκια. Πόσο σημαντικό είναι άραγε για ένα παιδί 6 ετών το μπέρδεμα της Τ.Ν. μεταξύ «ρήματος» και «ρίμας», ώστε να καταλάβει σε τι υστερούν ακόμα οι υπολογιστές; Όσον αφορά τα προβλήματα που θα δημιουργηθούν αν υπάρξει κάποτε ο παντογνώστης υπερ-εγκέφαλος: το ότι δεν θα ήταν ανάγκη να πηγαίνουμε σχολείο ή ότι θα εξαλειφθούν οι συγγραφείς και οι εικονογράφοι ορίζονται άραγε ως «προβλήματα» στο μυαλό των παιδιών; Γιατί άραγε επιλέχθηκε να παρουσιαστεί ως πρόβλημα το ότι οι οικοδομές θα χτίζονται από Τ.Ν. μηχανήματα και το ότι τα οδοστρώματα θα καθαρίζονται από μια «υπερ-σκούπα», ενώ το -ήδη υπαρκτό και σημαντικό- ζήτημα των ψευδών κοινωνικών σχέσεων μεταξύ ανθρώπου και Τ.Ν. δε θίγεται;
«Χάρη στον εκπληκτικό μας εγκέφαλο έχουμε καταφέρει… να κατακτήσουμε σχεδόν όλον τον πλανήτη μας» διαβάζουμε στην 3η μόλις σελίδα του βιβλίου. Και αναρωτιέμαι: υποδουλώσαμε έναν ολόκληρο πλανήτη και είναι αυτό κάτι που αξίζει θετικής αντιπροσώπευσης του ανθρώπινου εγκέφαλου; Ζώντας σε μια εποχή όπου η έννοια της κλιματικής κρίσης και των καταστροφών που επιφέρει, η ανάγκη της δράσης προς την ανθεκτικότητα τονίζονται καθημερινά, ένα βιβλίο που εστιάζει στη νοημοσύνη έχει μεγάλη ευκαιρία να την αξιοποιήσει με περιβαλλοντικές ιδέες και δράσεις. Μάλιστα, ο δημιουργός του επιλέγει να αναρωτηθεί για το μέλλον της Τ.Ν. επομένως η ευκαιρία για την ανάδειξή της ως έναν βοηθό της υγείας του πλανήτη και του ανθρώπου είχε ήδη χώρο στο βιβλίο του. Παρολ’ αυτά, ο χώρος αυτός καταλαμβάνεται από έναν υπερ-υπολογιστή που αρνείται και αντιμιλά, σε απλές εντολές βοήθειας στις δουλειές του σπιτιού.
Κλείνοντας αυτό το βιβλίο, ένιωσα πως του έλειπε η εξυπνάδα που επιχειρεί να υμνήσει. Την ίδια στιγμή, διαπερνά το κείμενο ένας έντονος ανθρωποκεντρισμός, κάπως παράταιρος για μια εποχή στην οποία ο πλανήτης έχει ανάγκη τόσο τον άνθρωπο όσο και τα μηχανήματά του.
