Διαβάζουν τα παιδιά στην Ιταλία Έλληνες συγγραφείς; Χάρη στις επιλογές και τη συστηματική δουλειά της Tiziana Cavasino, αρκετά ελληνικά παιδικά βιβλία έχουν διασχίσει την Ανδριατική και έχουν βρει τη θέση τους στα ράφια των βιβλιοπωλείων της γειτονικής χώρας. Έτσι, οι μικροί σε ηλικία αναγνώστες έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν την Άλκη Ζέη, τον Ευγένιο Τριβιζά, αλλά και, πιο πρόσφατα, τον Γιώργο Παναγιωτάκη και την Αγγελική Δαρλάση. Με αφορμή τις ιταλικές εκδόσεις των βιβλίων των δύο τελευταίων δημιουργών, του “Ο Ισίδωρος και το Φεγγάρι” και το “Παλιόπαιδο” (εκδ. Πατάκη) μιλήσαμε με τη μεταφράστριά τους για τον ουσιαστικό ρόλο που επιτελεί: εκείνον του διαμεσολαβητή ανάμεσα σε γλώσσες και πολιτισμούς. Η Tiziana Cavasino, που έχει αφιερωθεί πλέον στο ελληνικό παιδικό βιβλίο αν και στο παρελθόν έχει μεταφράσει και Αγγελάκη-Ρουκ και Καβάφη, μιλά για τις επιρροές της, τις προκλήσεις της μετάφρασης, αλλά και για τη δυναμική της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας στην Ιταλία.
Ποια η σχέση σας με την Ελλάδα και τι ήταν αρχικά αυτό που σας παρακίνησε να ασχοληθείτε με τη μετάφραση ελληνικής λογοτεχνίας και ποίησης;
Η αγάπη μου για την ελληνική γλώσσα και τη λογοτεχνία ξεκίνησε από τα σχολικά μου χρόνια: στο κλασικό λύκειο στην Ιταλία διδάχτηκα Αρχαία Ελληνικά επί πέντε χρόνια. Μετά το λύκειο, σπούδασα Σύγχρονες Ξένες γλώσσες και Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, όπου επέλεξα και τα σύγχρονα ελληνικά. Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω μαθήματα ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας και στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ στην Αγγλία. Το ενδιαφέρον μου για τη μετάφραση γεννήθηκε κατά τη διάρκεια των πανεπιστημιακών μου σπουδών, όταν μελέτησα έργα της ελληνικής λογοτεχνίας μέσα από τις μεταφράσεις σημαντικών Ιταλών και Άγγλων μεταφραστών, όπως οι Francesco Maspero, Filippo Maria Pontani, Bruno Lavagnini, David Connolly, Rae Dalven, Edmund Keeley και Philip Sherrard. Στο πλαίσιο αυτό ολοκλήρωσα και το πτυχίο μου, επιλέγοντας να αφιερώσω τη διπλωματική μου εργασία στις αγγλικές μεταφράσεις των ποιημάτων του Κ. Π. Καβάφη. Η πρώτη μου μεταφραστική εργασία που δημοσιεύθηκε στην Ιταλία ήταν η μετάφραση 185 ποιημάτων του Κ. Π. Καβάφη (Baldini Castoldi Dalai Editore, 2004), σε μια ανθολογία που επιμελήθηκα εξ ολοκλήρου η ίδια. Στη συνέχεια, ειδικεύτηκα στην εκδοτική μετάφραση από τα σύγχρονα ελληνικά στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης, La Sapienza.
Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με την ελληνική παιδική λογοτεχνία και τι σας εντυπωσίασε περισσότερο σε αυτή ώστε να σκεφτείτε να τη φέρετε στην Ιταλία;
Η πρώτη μου επαφή με την ελληνική παιδική λογοτεχνία έγινε χάρη σε δύο φίλους, έναν Έλληνα και έναν Ιταλό, που με μύησαν στο έργο δύο συγγραφέων τους οποίους αγάπησα αμέσως: τον Ευγένιο Τριβιζά και την Άλκη Ζέη. Αυτό που με ώθησε στη συνέχεια να μεταφράσω τα έργα τους και να τα προτείνω σε Ιταλούς εκδότες ήταν η επιθυμία να μοιραστώ την ομορφιά τους με το ιταλικό αναγνωστικό κοινό.
Έχετε μεταφράσει έργα σημαντικών Ελλήνων συγγραφέων και ποιητών στα ιταλικά και δημιουργών παιδικής λογοτεχνίας, όπως Άλκη Ζέη, Ευγένιο Τριβιζά, Αγγελική Δαρλάση και Γιώργο Παναγιωτάκη. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις όταν μεταφέρετε το ύφος αλλά ιδιαίτερα το χιούμορ και τις γλωσσικές ιδιαιτερότητες των κειμένων αυτών στα ιταλικά;
Η σημαντικότερη πρόκληση είναι πάντα να φτάσει στο ιταλικό αναγνωστικό κοινό η αυθεντική φωνή του συγγραφέα. Η μετάφραση ενός κειμένου δεν είναι ποτέ απλώς η μεταφορά της σημασίας του πρωτοτύπου. Σημαίνει επίσης την ανασύσταση του γλωσσικού του ύφους και της επιλογής των λέξεων, του ρυθμού, των παύσεων και της ηχητικότητάς του, καθώς και του πλούτου και της εκφραστικής ποικιλίας του. Στις μεταφράσεις μου, ο τρόπος με τον οποίο μιλούν οι χαρακτήρες στα έργα της Άλκης Ζέη διαφέρει ουσιαστικά από τον τρόπο ομιλίας των χαρακτήρων που δημιούργησαν ο Ευγένιος Τριβιζάς, η Αγγελική Δαρλάση και ο Γιώργος Παναγιωτάκης. Ο μεταφραστής καλείται να συντονιστεί με το κείμενο και να φανταστεί πώς θα ηχούσε αν είχε γραφτεί εξαρχής στα ιταλικά. Η απόδοση του ύφους ενός συγγραφέα σημαίνει να εισχωρείς με όλη σου την ύπαρξη στο έργο του — κάτι που, κατά τη γνώμη μου, είναι εφικτό μόνο μέσα από επανειλημμένες αναγνώσεις, μέχρι το σημείο όπου το κείμενο γίνεται σχεδόν δικό σου.
Υπάρχουν στοιχεία της ελληνικής γλώσσας ή κουλτούρας που είναι ιδιαίτερα δύσκολο να μεταφερθούν στα ιταλικά όταν μιλάμε για παιδικά βιβλία, μιας και αναφερόμαστε σε δυο λαούς που έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά.
Δύο πτυχές της ελληνικής γλώσσας έρχονται στο μυαλό ως ιδιαίτερα δύσκολες στη μετάφραση στα ιταλικά, ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για λογοτεχνία για παιδιά, εφήβους ή ενήλικες. Η πρώτη σχετίζεται με τη μακραίωνη ιστορία και τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, που δεν συγκρίνεται με εκείνη της ιταλικής. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι η ιταλική δεν διαθέτει – ούτε μπορεί να διαθέτει – τον ίδιο λεξιλογικό, φρασεολογικό και ιδιωματικό πλούτο που χαρακτηρίζει την ελληνική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση όπου ο μεταφραστής καλείται να αποδώσει ένα κείμενο στο οποίο συνυπάρχουν ιδιωματικές εκφράσεις από την αρχαία ελληνική ή τη βυζαντινή παράδοση με στοιχεία της σύγχρονης γλώσσας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο Ιταλός μεταφραστής, στερούμενος ενός τόσο εκτεταμένου και πολυστρωματικού εκφραστικού αποθέματος, χρειάζεται να επιστρατεύσει όλη τη δημιουργικότητά του για να βρει εναλλακτικές λύσεις – οι οποίες, ωστόσο, δεν είναι πάντα πλήρως ικανοποιητικές. Η δεύτερη πτυχή αφορά τη μεγαλύτερη μορφολογική ευελιξία της ελληνικής, η οποία επιτρέπει τον σχηματισμό νεολογισμών – μέσω της σύνθεσης λέξεων αλλά και της χρήσης προθημάτων και επιθημάτων – με έναν αυθορμητισμό και μια ευκολία που δεν βρίσκουν αντίστοιχο στην ιταλική γλώσσα.
Ποιες διαφορές παρατηρείτε ανάμεσα στην παιδική λογοτεχνία στην Ελλάδα και στην παιδική λογοτεχνία στην Ιταλία τόσο ως προς τα θέματα που απασχολούν τους συγγραφείς όσο και ως προς το αναγνωστικό κοινό;
Ζώντας στην Ιταλία, δεν γνωρίζω σε βάθος το παιδικό και νεανικό αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα, ούτε διαθέτω μεγάλη εμπειρία από τις πολιτιστικές πολιτικές για την προώθηση της ανάγνωσης στη χώρα. Ωστόσο, βρίσκω ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες τις διαφορές στα θέματα που πραγματεύονται οι συγγραφείς των δύο χωρών, οι οποίες συχνά αντανακλούν διαφορετικές εμπειρίες και πολιτισμικά συμφραζόμενα. Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, ανεξάρτητα από την ηλικία του κοινού στο οποίο απευθύνεται, είναι μοναδική και ασύγκριτη, ακριβώς γιατί μοναδική και ασύγκριτη είναι η ιστορία, η εμπειρία και η πολιτισμική της κληρονομιά, που διαμορφώθηκε μέσα από μια μακραίωνη παράδοση. Πιστεύω ότι οι Έλληνες συγγραφείς δεν χρειάζεται να αναζητούν έμπνευση στη λογοτεχνική παραγωγή άλλων χωρών· αρκεί να στρέφονται προς τη δική τους ιστορία και παράδοση.
Τι είναι αυτό που ψάχνει ο Ιταλός εκδότης από τα κείμενα που βλέπει για μετάφραση; Και με ποια κριτήρια γίνεται η επιλογή των προς μετάφραση έργων, ειδικά σε μια χώρα με τεράστιο αριθμό εκδοτών και ειδικά στο παιδικό βιβλίο; Τι έχει να προσφέρει η ελληνική παιδική λογοτεχνία στα παιδιά της χώρας σας;
Είναι δύσκολο να απαντήσει κανείς στο πρώτο ερώτημα: στην Ιταλία, οι εκδότες παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας είναι πάρα πολλοί και συχνά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Κάθε εκδότης ξεκινά από μια ξεχωριστή διαδρομή και ένα συγκεκριμένο εκδοτικό όραμα. Η δύναμή τους έγκειται στην προσπάθεια να διαφοροποιούνται και στην επιθυμία να προσφέρουν πρωτότυπους συγγραφείς και έργα που ανταποκρίνονται στην εκδοτική τους ταυτότητα.
Τώρα σε ό,τι αφορά την ποιοτική ελληνική παιδική λογοτεχνία, θεωρώ ότι έχει πολλά να προσφέρει, όχι μόνο στα παιδιά της Ιταλίας αλλά και σε παιδιά (και ενήλικες) σε όλο τον κόσμο. Κάθε χώρα και κάθε συγγραφέας έχει τη δική του ιστορία και, κυρίως, τις δικές του ιστορίες να αφηγηθεί. Ο καθένας διαθέτει τον δικό του τρόπο να βλέπει και να αποτυπώνει τον κόσμο, τη ζωή, τα συναισθήματα και τις ανθρώπινες σχέσεις. Στην Ιταλία υπάρχουν πολλοί εκδότες που ενδιαφέρονται να γνωρίσουν τη λογοτεχνία άλλων χωρών· αυτό που χρειάζεται είναι να βρεθεί ο κατάλληλος τρόπος και το κατάλληλο μέσο για να τους παρουσιαστεί. Συχνά, αυτόν τον ρόλο αναλαμβάνει ο μεταφραστής, ο οποίος λειτουργεί ως ουσιαστικός διαμεσολαβητής μεταξύ των πολιτισμών.
Και το κυριότερο, τι ζητούν τα παιδιά από τα βιβλία που υπάρχουν διαθέσιμα για αυτά για να τα διαβάσουν; Έχετε στοιχεία για το τι συμβαίνει με την ανάγνωση στην Ιταλία;
Πιστεύω ότι τα παιδιά χρειάζονται απλώς όμορφα βιβλία· όμορφα τόσο ως προς το περιεχόμενό τους όσο και ως προς τον τρόπο με τον οποίο το εκφράζουν: με λέξεις, εικόνες, χρώματα, ήχους ή με έναν συνδυασμό όλων αυτών των στοιχείων. Ο μέσος Ιταλός δεν είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένος με την ανάγνωση, ούτε ως παιδί ούτε ως ενήλικας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι πρωτοβουλίες για την προώθηση της ανάγνωσης στη χώρα έχουν πολλαπλασιαστεί και ενισχυθεί. Το Κέντρο Βιβλίου και Ανάγνωσης (Cepell) ηγείται του εθνικού σχεδίου για την ενίσχυση της αναγνωστικής κουλτούρας, μέσα από εθνικές και σχολικές εκστρατείες, όπως τα #ioleggoperché, Il Maggio dei Libri και Libriamoci – Giornate di lettura nelle scuole, καθώς και μέσα από προγράμματα που απευθύνονται σε παιδιά και ευρύτερες κοινότητες. Παράλληλα, τα τοπικά «Σύμφωνα για την Ανάγνωση», οι βιβλιοθήκες και διάφορες πολιτιστικές δράσεις συμβάλλουν στη σταδιακή καλλιέργεια μιας πιο διαδεδομένης αναγνωστικής συνήθειας, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων. Υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος να διανυθεί, αλλά βρισκόμαστε ήδη σε καλό δρόμο.
Υπάρχει κάποιο βιβλίο ή κάποιος συγγραφέας που επηρέασε ιδιαίτερα τη δική σας πορεία σας ως μεταφράστρια ή κάποιο βιβλίο ή δημιουργός που θέλετε να μεταφράσετε αλλά δεν το έχετε κατορθώσει ως τώρα;
Η συγγραφέας που επηρέασε περισσότερο την πορεία μου ως μεταφράστρια μέχρι σήμερα ήταν αναμφίβολα η Άλκη Ζέη. Είναι γνωστό, μάλιστα, ότι γνώριζε πολύ καλά την ιταλική γλώσσα, την οποία είχε μάθει κατά την περίοδο που έζησε στην Ιταλία, περιμένοντας να λάβει βίζα για να συναντήσει τον σύζυγό της στην ΕΣΣΔ. Από νεαρή ηλικία είχε αφιερωθεί, μεταξύ άλλων, και στη μετάφραση και είχε μεταφράσει έργα του μεγάλου Gianni Rodari. Είχα την τύχη να συζητήσω μαζί της για τη μετάφραση των έργων της σε δύο διαφορετικές περιπτώσεις και να λάβω τη γνώμη της για τη δική μου δουλειά: το 2013, με αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου Γατοκουβέντες, και το 2017, για τη μετάφραση του βιβλίου Ο ψεύτης παππούς. Και τα δύο βιβλία εκδόθηκαν από τον εκδοτικό οίκο Camelozampa.
Ποια ελληνικά παιδικά βιβλία ή συγγραφείς θα θέλατε να δείτε να μεταφράζονται στην Ιταλία στο μέλλον; Υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι και νεότεροι Έλληνες συγγραφείς για παιδιά και εφήβους που θα ήθελα να δω μεταφρασμένους – και που θα ήθελα να μεταφράσω προσωπικά – στα ιταλικά. Ορισμένες από αυτές τις μεταφράσεις βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, είτε σε συνεργασία με εκδότες με τους οποίους έχω δουλέψει στο παρελθόν είτε με νέους εκδότες, αλλά δεν μπορώ να κάνω προβλέψεις. Μπορώ, ωστόσο, να πω ότι θα συνεχίσω να μεταφράζω τα έργα των συγγραφέων με τους οποίους έχω ήδη ασχοληθεί και, παράλληλα, θα ήθελα να εξερευνήσω και άλλες φωνές και διαφορετικά ύφη.
