Στο βιβλίο της María José Ferrada «Άνθρωπος στην πινακίδα», ο Μιγκέλ, ένα εντεκάχρονο αγόρι αφηγείται την ιστορία του Ραμόν, του ενήλικα συντρόφου της θείας του της Παουλίνας, ο οποίος επιλέγει να ζήσει σε μια διαφημιστική πινακίδα, στην άκρη του αυτοκινητόδρομου. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί ένα αυτοσχέδιο καταφύγιο στην προσπάθειά του να αποδράσει από την καθημερινότητα της κοινότητάς του.
Οφείλω να ομολογήσω ότι διαβάζοντας το, προβληματίστηκα πολύ. Όχι τόσο για το ίδιο το βιβλίο, αλλά κυρίως για την επιλογή να ενταχθεί στα εφηβικά των εκδόσεων Carnivora, μαζί με το «Άγριο Βιβλίο». Το τελευταίο είναι ένα ξεκάθαρα εφηβικό έργο, με τους έφηβους πρωταγωνιστές του να βρίσκονται στο επίκεντρο της ιστορίας και καλούνται να λύσουν μυστήρια, να αντιμετωπίσουν ανατροπές και κυρίως να διερευνήσουν τα συναισθήματά τους και τη σχέση παιδιού-ενήλικα.
Στο «Ο Άνθρωπος στη Πινακίδα» ο ρυθμός είναι αργός και υπάρχει ξεκάθαρα μεγάλο φιλοσοφικό βάρος. Ο Μιγκέλ μας δείχνει πώς βλέπει ένα παιδί τον κόσμο των μεγάλων. Έναν κόσμο που είναι σκληρός, άδικος, ασυνεπής. Ναι, ο αφηγητής είναι ένα παιδί και η γλώσσα είναι απλή. Ωστόσο, η θεματολογία και η προσέγγιση που επιλέγεται, απευθύνονται περισσότερο στον ενήλικα αναγνώστη. Θέματα όπως η ελευθερία, η κοινωνική πίεση, η επανάσταση, η περιθωριοποίηση απαιτούν από τον αναγνώστη να διαβάσει πίσω από τις λέξεις, απαιτούν την ενήλικη εμπειρία για να κατανοήσει όσα δεν λέγονται. Προσωπικά μου θυμίζει βιβλία όπως η Μόμο του Michael Ende, που επίσης κινούνται στο ίδιο “μεταίχμιο” και αν και μπορούν να διαβαστούν από μεγάλα σε ηλικία παιδιά, απαιτούν τη νοηματική ματιά του ενήλικα για να γίνουν κατανοητά.
Στην αναζήτηση μου, κυρίως ορμώμενη από το γεγονός ότι το βιβλίο βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, διαπίστωσα ότι η ίδια η συγγραφέας επιβεβαιώνει το παραπάνω σε συνέντευξή της τον Φεβρουάριο του 2023 στο περιοδικό «Electric Literature». Εκεί της τίθεται το εξής ερώτημα: «Αυτό είναι το δεύτερο βιβλίο σας για ενήλικες με τον κεντρικό ρόλο να κατέχει ένα παιδί. Πώς βλέπετε την οπτική ενός παιδιού για ενήλικες, αφού έχουν προηγηθεί τόσα βιβλία σας γραμμένα για παιδιά;». Και εκείνη απαντά πως «ο ενήλικος αναγνώστης διαθέτει μεγαλύτερο βιωματικό υπόβαθρο από το παιδί αναγνώστη. Οι ενήλικες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη δική τους εμπειρία για να συμπληρώσουν τα κενά στις λέξεις, να κατανοήσουν όσα το παιδί αφηγητής δεν λέει. Και από την άλλη πλευρά είναι κατανοητό ότι ένα παιδί αφηγητής δεν έχει πολλά εκφραστικά μέσα για να περιγράψει τι αισθάνεται σε σχέση με όσα συμβαίνουν γύρω του».
Εδώ λοιπόν, ο Μιγκέλ δεν λειτουργεί τόσο ως ο “ήρωας για ταύτιση” ενός εφήβου αναγνώστη, όσο ως ο φακός μέσα από τον οποίο ένας ενήλικας αναγνώστης βλέπει τον κόσμο διαφορετικά από έναν έφηβο και κατανοεί δύσκολες σχέσεις. Σε τι βαθμό, λοιπόν, η ηλικία και μόνο του πρωταγωνιστή αποτελεί ικανή και μοναδική συνθήκη για την κατάταξη ενός βιβλίου σε εφηβικό ή ενήλικο ανάγνωσμα, αφού η παιδική ή η ενήλικη οπτική δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη και παιδικό ή ενήλικο αναγνωστικό κοινό αντίστοιχα; Επίσης, να σημειώσουμε πως η απλή γλώσσα δεν σημαίνει απαραίτητα και απλό νόημα. Συχνά μάλιστα βλέπουμε να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. ενώ, στην συγκεκριμένη περίπτωση, τα «κενά» στην αφήγηση μετατοπίζουν το βάρος της κατανόησης στον αναγνώστη, προς όφελος του ενήλικα.καθώς ο έφηβος δύσκολα θα μπορέσει να τα συμπληρώσει. Και στο τέλος – τέλος, ποιος είναι και ο ρόλος της θεματολογίας σε ένα βιβλίο; Ερωτήματα που μπορούν να τροφοδοτήσουν ενδιαφέρουσες συζητήσεις…
Ο άνθρωπος στην πινακίδα – Μαρία Χοσέ Φεράδα
Μετάφραση: Χριστίνα Φιλήμονος
Εκδόσεις: Carnivora
Χρονιά έκδοσης: 2026
Ηλικίες: 18+
