Όταν ξεκίνησα να δουλεύω στο «Βιβλιοδρόμιο», το μακρινό 2011, δεν υπήρχε κανένα πλαίσιο για τις σχολικές βιβλιοθήκες. Πέρα από μια αίθουσα Βιβλιοθήκης, πράγμα σπάνιο για τα δεδομένα της εποχής, και περίπου διακόσια παλιά βιβλία και εγκυκλοπαίδειες, δεν παρέλαβα κανένα εγχειρίδιο που να μου εξηγεί με ποιον τρόπο και ποιες ώρες μπορεί να λειτουργήσει μια Βιβλιοθήκη μέσα στο σχολείο.
Δεδομένου ότι οι περισσότεροι συνάδελφοί μου θεωρούσαν αδιανόητο να «χάσουν» ώρα μαθήματος για να έρθουν στη Βιβλιοθήκη με τα παιδιά τους, ο μόνος χρόνος που μου απέμενε για να ασχοληθώ με αυτήν ήταν τα διαλείμματά μου και τα κενά μου, ο χρόνος δηλαδή που κανονικά θα ξεκουραζόμουν και θα προετοιμαζόμουν για το επόμενο μάθημά μου. Καθώς δεν είμαι σχολική βιβλιοθηκονόμος, ο τρόπος που οργάνωσα τη Βιβλιοθήκη ήταν απαράδεκτος ίσως για την επιστήμη της Βιβλιοθηκονομίας, αλλά αποδείχτηκε λειτουργικός για τα παιδιά που με βοηθούσαν. Οι ενήλικες χρειάστηκαν πολύ περισσότερο χρόνο για να περάσουν το κατώφλι της χωρίς αμηχανία. Η ανανέωση των τίτλων γινόταν κυρίως από το προσωπικό, ταπεινό μου βαλάντιο.
Για οχτώ χρόνια όλα μου τα διαλείμματα τα περνούσα στη Βιβλιοθήκη, ενώ στα κενά μου δεχόμουν τις επισκέψεις δύο κυρίως τμημάτων των οποίων οι δασκάλες ήδη είχαν διακρίνει τη δυναμική της. Η Αναστασία και η Μαρία, μια ανάσα πριν από τη σύνταξη πια, εξακολουθούν να αποτελούν φάρους φιλαναγνωσίας για το σχολείο και την κοινότητά μας.
Από τότε μέχρι σήμερα η εμπειρία μου με έχει πείσει πως οι Σχολικές Βιβλιοθήκες στην Ελλάδα στηρίζονται περισσότερο στην προσωπική υπέρβαση των εκπαιδευτικών και λιγότερο στους θεσμούς. Το 2019 ήταν μια χρονιά ελπιδοφόρα, καθώς μας συστήθηκε το Δίκτυο Σχολικών Βιβλιοθηκών. Ένα σύννεφο και ένα μόνιμο χαμόγελο με ακολουθούσαν παντού για καιρό. Ονειρευόμουν καινούρια βιβλία, προγράμματα φιλαναγνωσίας στο ωρολόγιο πρόγραμμα και πάνω απ’ όλα σχολικούς βιβλιοθηκονόμους. Δεν χρειάστηκε πολύς καιρός πριν η πραγματικότητα με προσγειώσει απότομα. Τα βιβλία που μας είχαν υποσχεθεί ήρθαν στη Βιβλιοθήκη τρία χρόνια αργότερα, η ώρα της φιλαναγνωσίας καταργήθηκε μαζί με την ευέλικτη ζώνη και όσο για τους σχολικούς βιβλιοθηκονόμους ούτε λόγος.
Αντ΄ αυτών δόθηκαν τρεις ώρες απαλλαγής από το διδακτικό ωράριο σε όσους εκπαιδευτικούς θα αναλάμβαναν τη λειτουργία της Βιβλιοθήκης. Το τρίωρο αυτό όχι μόνο δεν επαρκούσε για να λειτουργήσει σωστά μια Βιβλιοθήκη, αλλά συχνά αποτέλεσε δέλεαρ για ανθρώπους που δεν είχαν καμία σχέση με το αντικείμενο. Ευτυχώς τα φαινόμενα αυτά μειώθηκαν αισθητά τα επόμενα χρόνια καθώς η δυναμική της Βιβλιοθήκης φωτίστηκε μέσα από την επιμονή και την αυταπάρνηση κάποιων φωτισμένων δασκάλων.
Η χρονιά που διανύουμε αποτελεί ένα νέο ορόσημο στην πορεία των Σχολικών Βιβλιοθηκών καθώς ανακοινώθηκε το νέο σχέδιο νόμου για τη λειτουργία τους το οποίο έχει ως άξονες την υποχρεωτική λειτουργία τους, τη διασύνδεση με άλλες Βιβλιοθήκες, τη δημιουργία εθνικού δικτύου φιλαναγνωσίας και τη δημιουργία ενός «Ψηφιακού Οικοσυστήματος Σχολικών Βιβλιοθηκών».
Στέκομαι ιδιαίτερα σε δύο σημεία αναμένοντας την εφαρμογή του νομοσχεδίου στην πράξη. Το πρώτο αφορά το πλαίσιο λειτουργίας το οποίο προβλέπεται να καθορίζεται από την εισήγηση ειδικής επιτροπής. Αναρωτιέμαι αν η επιτροπή αυτή γνωρίζει πώς λειτουργούν οι Σχολικές Βιβλιοθήκες όλα αυτά τα χρόνια χωρίς ουσιαστικές επιμορφώσεις, χωρίς σαφές πλαίσιο, χωρίς οποιαδήποτε στήριξη οικονομική ή άλλη.
Φαντάζομαι πως αν ήμουν μέλος μιας τέτοιας επιτροπής θα με ενδιέφερε πολύ να γνωρίζω το φυσικό πλαίσιο, το αληθινό οικοσύστημα μιας Σχολικής Βιβλιοθήκης, τον χρόνο και τον τρόπο της λειτουργίας της αλλά και το δίκτυο των σχέσεων που αναπτύσσονται μέσα σ’ αυτήν. Πριν δυο χρόνια είχα την ευκαιρία να φιλοξενηθώ σε Βιβλιοθήκες του εξωτερικού, στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού προγράμματος που συμμετείχε η Βιβλιοθήκη του σχολείου μου. Στη Biblioteca Calvairate στο Μιλάνο, οι Βιβλιοθηκονόμοι μας ενημέρωσαν πως για την ανακαίνιση της Βιβλιοθήκης είχαν προηγηθεί συναντήσεις με όλους όσοι την επισκέπτονταν: γονείς με βρέφη και νήπια, εκπαιδευτικούς και μαθητές, εφήβους, άτομα με αναπηρίες, ηλικιωμένους. Στις συναντήσεις αυτές είχαν ενημερωθεί για τις ανάγκες τους και είχαν ακούσει τις προτάσεις τους ώστε να σχεδιάσουν μια Βιβλιοθήκη όσο γίνεται πιο φιλική για τους χρήστες της. Ανάλογη ήταν και η εμπειρία μου από την ΟΒΑ, τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη του Άμστερνταμ.
Το δεύτερο σημείο αφορά τη στελέχωση των Σχολικών Βιβλιοθηκών με Βιβλιοθηκονόμους «είτε ως μόνιμο προσωπικό είτε με συμβάσεις χρόνου διάρκειας έως δέκα μηνών». Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα και αίτημα χρόνων αλλά δεν αρκεί από μόνο του. Γιατί, αν κάτι έχω μάθει όλα αυτά τα χρόνια, είναι αυτό: μια Σχολική Βιβλιοθήκη στηρίζεται και τρέφεται κυρίως από τις προσωπικές σχέσεις.
Ο Μάνος, τελειόφοιτος του Γυμνασίου, είναι δεινός αναγνώστης. Διαβάσαμε μαζί το πρώτο μας βιβλίο, ενώ τον κρατούσα σφιχτά στην αγκαλιά μου, πάνω στο κρύο πάτωμα του διαδρόμου του σχολείου. Η δυσκολία που αντιμετώπιζε τότε δεν τον άφηνε να σταθεί ούτε μια στιγμή ήσυχος. Η Αντελίνα έπαιρνε βιβλία μόνο στα αλβανικά. Δυο χρόνια ερχόταν κάθε βδομάδα στη Βιβλιοθήκη σκυθρωπή και δανειζόταν τα ίδια πάντα βιβλία. Είδα για πρώτη φορά το πλατύ, φωτεινό της χαμόγελο όταν μου είπε γεμάτη ενθουσιασμό «Κυρία, διάβασα το πρώτο μου βιβλίο στα ελληνικά! Να στο διαβάσω;» Δε θα ξεχάσω ποτέ τη χαρά του Τζαμάλ όταν η μαμά του ήρθε να μας διαβάσει στη Βιβλιοθήκη το αγαπημένο του βιβλίο στα αραβικά… Όταν ένα παιδί έρχεται και μου ζητάει να του προτείνω κάτι σχετικό με τα ενδιαφέροντά του, δε χρειάζεται να ρωτήσω ποια είναι αυτά, τα γνωρίζω ήδη.
Πιστεύω πως όσο σωστά κι αν λειτουργεί στο τυπικό της επίπεδο μια Βιβλιοθήκη, η ψυχή της είναι αυτές οι προσωπικές ιστορίες. Οι μικρές ψηφίδες που συνθέτουν τη μεγάλη εικόνα θα χαθούν αν οι άνθρωποι που στηρίζουν τις Σχολικές Βιβλιοθήκες μοιράζονται σε πολλά σχολεία και μετακινούνται διαρκώς, πόσο μάλλον αν θεωρούνται αναλώσιμοι και έχουν την ίδια ημερομηνία λήξης με εκείνη των ευρωπαϊκών κονδυλίων.
Κλείνω με την ελπίδα να γίνουν οι αλλαγές που χρειάζονται με σεβασμό στους ανθρώπους και όραμα για το μέλλον. Οι Σχολικές Βιβλιοθήκες είναι επένδυση και όχι μόνο για την εκπαίδευση…
