“Έφυγε” στα 97 της χρόνια η σπουδαία Γιαπωνέζα καλλιτέχνις Yayoi Kusama (Γιαγιόι Κουσάμα). Άφησε την τελευταία της πνοή στις 14 Αυγούστου σε νοσοκομείο του Τόκιο, σύμφωνα με την ανακοίνωση που εξέδωσε η εταιρεία που διαχειρίζεται το έργο της.
Η Yayoi Kusama γεννήθηκε το 1929 στην πόλη Ματσουμότο της Ιαπωνίας. Από την παιδική της ηλικία βίωνε οράματα και παραισθήσεις, οι οποίες αποτέλεσαν την αφετηρία για τα πρώτα της σχέδια με μοτίβα από πουά και δίχτυα. Χρησιμοποιώντας νερομπογιές, παστέλ και ελαιοχρώματα, ανέπτυξε από πολύ νωρίς τη δική της μοναδική μορφή έκφρασης που την έκανε διάσημη σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 1957, και με πολύ πίεση κυρίως από τη μητέρα της για να μην ασχολείται με την τέχνη που επιθυμούσε, αλλά μόνο με την παραδοσιακή ιαπωνική, η Kusama εγκατέλειψε την Ιαπωνία και εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί ξεκίνησε να δημιουργεί εντατικά, παράγοντας πρωτοποριακά έργα με μοτίβα διχτυών, μαλακά γλυπτά και εγκαταστάσεις με τη χρήση καθρεφτών και φωτισμού.
Το έργο της διαπνέεται από μια φιλοσοφία για την τέχνη, την οποία η ίδια ονόμασε «αυτοεξάλειψη» (self-obliteration) σύμφωνα με την οποία η ατομική, ξεχωριστή ταυτότητα διαλύεται μέσα σε ένα μεγαλύτερο, ατελείωτο σύνολο. Μετά την επιστροφή της στην Ιαπωνία το 1973, δημιούργησε υπαίθρια γλυπτά, μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις, καθώς και τη σειρά εγκαταστάσεων «Infinity Mirror Room». Το 2009 ξεκίνησε να εργάζεται πάνω στη σειρά «My Eternal Soul», την οποία συνέχισε έως το 2021, έχοντας μέχρι τότε δημιουργήσει περίπου 900 πίνακες. Το 2021 ξεκίνησε μια νέα σειρά έργων με τίτλο «Every Day I Pray for Love». Η Κουσάμα δημιουργούσε μέχρι και την τελευταία ημέρα της ζωής της, συνεχίζοντας να δημιουργεί με αμείωτη ενέργεια έργα που διατηρούν ως σταθερό θεματικό άξονα το άπειρο, το οποίο υπερβαίνει τη φύση, την αγάπη, τη ζωή και τον θάνατο.
Η ζωή και το έργο της στα βιβλία για παιδιά
Η χρήση των επαναλαμβανόμενων μοτίβων και κυρίως των πουά στη δημιουργία έργων της, αποτελούν ένα από τα στοιχεία που εκπαιδευτικοί ανά τον κόσμο βρήκαν κατάλληλο για να γνωρίσουν ακόμα και σε πολύ μικρής ηλικίας παιδιά το έργο της Κουσάμα. Τα πουά αποτελούν το σήμα κατατεθέν της, όπως και η έντονα κόκκινη περούκα που επέλεγε να φοράει σε όλες της τις δημόσιες εμφανίσεις. Το έργο της – αν και πολλές φορές ακατάλληλο για παιδιά (σ.σ. είναι γνωστές οι μεγάλων διαστάσεων εγκαταστάσεις φαλλών), αποτέλεσε όμως τη μαγιά για τη δημιουργία πολλών εικαστικών εργαστηρίων για παιδιά, αλλά και την παραγωγή βιβλίων που αφορούσαν τη ζωή της και το έργο της.
Από τα βιβλία που κυκλοφορούν στην παγκόσμια αγορά, ξεχωρίζουμε καταρχάς την έκδοση του ΜοΜΑ “Γιαγιόι Κουσάμα: Από εδώ ως το άπειρο” (μτφρ. Ελένη Κατσαμά, Ουρανία Ιορδανίδου, Εκδοτικός Οίκος Μέλισσα, 2018) που έγραψε η Σάρα Σουζούκι, επιμελήτρια στο Τμήμα Σχεδίων και Χαρακτικών του Μουσείου Σύγχρονης ΜοντέρναςΤέχνης της Νέας Υόρκης, και εικονογράφησε η Έλεν Γουάινσταϊν. Πρόκειται για το μοναδικό βιβλίο για παιδιά που κυκλοφορεί στα ελληνικά και το οποίο αφηγείται μέσα από λόγια και εικόνες την ιστορία της καλλιτέχνιδας που κάλυψε τον κόσμο με βούλες, από εδώ ως το άπειρο.
Από εκεί και πέρα μπορούμε να βρούμε από board books (χαρτονέ βιβλία) ως graphic novels που να μιλούν τόσο για το έργο της όσο και για τη ζωή της συνολικά. Ο Ιταλός εικονογράφος Φαούστο Ζιλμπέρτι, δημιούργησε μια σειρά βιβλίων για σύγχρονους εκπροσώπους της τέχνης, ανάμεσα στους οποίους και η Γιαγιόι Κουσάμα. Σε ένα βιβλίο που απευθύνεται προτίστως σε παιδιά, μίλησε για το σπουδαίο έργο της, της επιρροές της, τη ζωή της. Μόνο που ο Ζιλμπέρτι κάνει κάτι μοναδικό: αφήνει την ίδια την Κουσάμα να αφηγηθεί τη ζωή της στα παιδιά. Το βιβλίο “Yayoi Kusama” του Fausto Gilberti κυκλοφορεί στα ιταλικά και τα αγγλικά (δίγλωσσο) από τις Εκδόσεις Corraini.
Για πολύ μικρής ηλικίας παιδιά (0-3), βρίσκουμε το χαρτονέ “Lots of Dots” (Phaidon Press, 2026), το οποίο πρόκειται μάλιστα να κυκλοφορήσει στις αρχές Οκτωβριου. Είναι ένα βιβλίο με χοντρά φύλλα, σε σχήμα κολοκύθας, εμπνευσμένο από τα αγαπημένα της γλυπτά-κολοκύθες, μέσα από το οποίο τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τα χρώματα, τα μοτίβα και τους αριθμούς. Το βιβλίο υπογράφεται από την ίδια της Κουσάμα.
Για την ίδια ηλικία παιδιών (3+) είναι και το βιβλίο What Did Yayoi Kusama Make? (David Zwirner Books, 2025) σε κείμενα της Doro Globus και φωτογραφίες των έργων της Κουσάμα. Ο λαμπερός κόσμος της δημιουργού προ(σ)καλεί τη φαντασία των παιδιών να απελευθερωθεί, προσφέροντας αμέτρητες δυνατότητες δημιουργικής έκφρασης. Με τα χαρακτηριστικά, τολμηρά μοτίβα της, ενθαρρύνει τα παιδιά να ανακαλύψουν και να εκφράσουν τη δική τους, μοναδική καλλιτεχνική φωνή. Η σειρά βιβλίων What Artists Make παρουσιάζει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι καλλιτέχνες βλέπουν τον κόσμο. Σε κάθε βιβλίο, η μοναδική μέθοδος δημιουργίας ενός καλλιτέχνη ή η δική του οπτική για τη δημιουργικότητα εξερευνάται μέσα από ρυθμικές προτάσεις και φωτογραφίες έργων τέχνης, επιλεγμένες για να ενθουσιάσουν και να εμπνεύσουν.
Η πολύ γνωστή σειρά βιβλίων “Μικρά κορίτσια/αγόρια με μεγάλες ιδέες*” (Little People, Big Dreams) της Maria Isabel Sanchez Vegara, με σύντομες εικονογραφημένες βιογραφίες σπουδαίων ανθρώπων, που άφησαν το στίγμα τους στον κόσμο μας, συμπεριέλαβε και τη βιογραφία της Κουσάμα, προσαρμοσμένη για παιδιά ηλικίας 4+ ετών. Εικονογραφημένη από την Ryoko Ichikawa, επικεντρώνεται στην παιδική ηλικία της δημιουργού και την επιμονή της να ασχοληθεί με αυτό που πραγματικά την εξέφραζε, παρά τις αντιρρήσεις των γονιών της.
Η Rachel Ignotovsky, γνωστή για τη δημιουργία πολλών βιβλίων γνώσεων για παιδιά, έστρεψε την προσοχή της και στις εκπροσώπους της τέχνης, συμπεριλαμβάνοντας στο βιβλίο της Women in Art: 50 Fearless Creatives Who Inspired the World (Ten Speed Press, 2019) και τη Γιαγιόι Κουσάμα. Στη συλλογή από εικονογραφημένα πορτρέτα πενήντα πρωτοπόρων γυναικών καλλιτεχνών, από τον 11ο αιώνα έως σήμερα, διαβάζουμε και για την Γιαπωνέζα πρωτοπόρο.
Το Kusama: The Graphic Novel (Laurence King Publishing, 2020) της Ιταλίδας με ρίζες από την Ταϊλάνδη εικονογράφου Elisa Macellari απευθύνεται σε εφήβους και ενήλικες και αποτελεί την εικονογραφημένη βιογραφία της Κουσάμα, μέσα από καρέ και μπαλονάκια κειμένου. Η Macellari ακολουθεί την απίστευτη διαδρομή της Γιαπωνέζας δημιουργού από τη στιγμή που εγκατέλειψε την Ιαπωνία, την ένταξή της στη συναρπαστική καλλιτεχνική σκηνή της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του 1960, καθώς και την τελική επιστροφή της στην πατρίδα της και την εκτόξευσή της φήμης τον 21ο αιώνα.
Για το τέλος κρατήσαμε δύο βιβλία που έχει εικονογραφήσει η ίδια η Κουσάμα. Πρόκειται για δύο κλασικά παραμύθια, το ένα είναι “Οι περιπέτειες της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων” του Λούις Κάρολ και το δεύτερο “Η Μικρή Γοργόνα” του Χανς Κρίστιαν Αντερσεν.
