Η συζήτηση γύρω από τα βιβλία με ΛΟΑΤΚΙ+ χαρακτήρες δεν εξελίσσεται σε ουδέτερο πεδίο, αλλά εντάσσεται όλο και περισσότερο σε ένα διεθνές πολιτικό κλίμα όπου η άνοδος της ακροδεξιάς και η αντίδραση απέναντι σε πολιτικές ισότητας επαναπροσδιορίζουν τι θεωρείται αποδεκτό στη δημόσια σφαίρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η φετινή σύνοδος του ΟΗΕ που για πρώτη φορά μετά από 70 χρόνια το τελικό κείμενο για το καθεστώς των γυναικών εγκρίθηκε με ψηφοφορία και όχι με συναίνεση, καθώς οι ΗΠΑ αντιτάχθηκαν σε διατυπώσεις για το φύλο και τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, κάνοντας λόγο για “gender ideology”.
Από τις ΗΠΑ του τραμπισμού μέχρι την Ευρώπη, η αμφισβήτηση της συμπερίληψης στην εκπαίδευση συνοδεύεται πλέον και από ένα όλο και πιο συχνό φαινόμενο λογοκρισίας σε σχολικές και δημόσιες βιβλιοθήκες: βιβλία αποσύρονται, περιορίζονται ή μπαίνουν στο στόχαστρο οργανωμένων εκστρατειών, με το επιχείρημα ότι «προστατεύουν» τα παιδιά. Στην πράξη, όμως, αυτό που διακυβεύεται είναι ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει ποιες ιστορίες αξίζουν να ειπωθούν. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσία ή η απουσία τέτοιων βιβλίων από τα ράφια δεν αποτελεί απλώς εκπαιδευτική επιλογή, αλλά πολιτική πράξη με άμεσες συνέπειες για το ποια παιδιά θα αισθανθούν ορατά και ποια θα παραμείνουν στο περιθώριο.
Όταν τα παιδιά (όπως και οι ενήλικες) ανακαλύπτουν σε ένα βιβλίο χαρακτήρες που τους μοιάζουν ή εμπειρίες που τους θυμίζουν την δική τους ζωή και μπορούν να ταυτιστούν, νιώθουν ότι υπάρχει χώρος και ορατότητα για αυτά στην κοινωνία. Οι προσωπικές εμπειρίες τους αντανακλώνται και αναδεικνύονται μέσα από τις ιστορίες που διαβάζουν. Βιβλία όπως Η Ντουλάπα, το Όχι μόνο μπλέ, είναι τέτοια παραδείγματα που μπορούν να συμβάλουν στην ενδυνάμωση των ΛΟΑΤΚΙ+ και όχι μόνο ατόμων. Στην σειρά Heartstopper παρακολουθούμε τη φιλία του Τσαρλι και του Νικ να εξελίσσεται σε έναν εφηβικό έρωτα με ό,τι αυτό συνεπάγεται για δύο παιδιά σε αυτήν την ηλικία και με όλες τις δύσκολες και όμορφες στιγμές που μπορούμε να ανασύρουμε και να ταυτιστούμε ως ένα βαθμό και εμείς.
Σε προηγούμενο άρθρο είχε αναφερθεί ο σημαντικός ρόλος που μπορεί να παίξει η λογοτεχνία στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και στην πρόληψη της SOGIESC βίας – δηλαδή της βίας που σχετίζεται με τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα, την έκφραση και τα χαρακτηριστικά φύλου. Με περισσότερα από τα μισά παιδιά που ανήκουν στις ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες να έχουν υποστεί κάποια μορφή βίας ή παρενόχλησης κατά την φοίτησή τους στο σχολείο, σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποιήθηκε από την UNESCO, βιβλία όπως το Έχω Δικαίωμα; Έχω δικαίωμα! και Το πιο μεγάλο βιβλίο για τις Οικογένειες μπορούν να ανοίξουν συζητήσεις και να λύσουν απορίες. Το Gender Queer (εκδ. οξύ), το Κόκκινο: Η ιστορία ενός κραγιονιού, τα δύο βιβλία Αγόρι Κορίτσι (εκδ. Καπόν και εκδ. Carnivora) , το Όλα τα σώματα όμορφα τα βρίσκω, οι Δύο μικροί ιππότες, είναι βιβλία που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά – μικρότερης ή μεγαλύτερης ηλικίας- να κατανοήσουν τη διαφορετικότητα μέσα από ιστορίες και τους χαρακτήρες τους.
Η ιστορία της Ροζάννας αφηγείται τη δυσκολία της μικρής πρωταγωνίστριας στην πρώτη μέρα του σχολείου και τον τρόπο που οι δύο της μαμάδες τη βοήθησαν να το ξεπεράσει. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στην πραγματική ζωή. Και μην ξεχνάμε και το “Όταν ανοίγω τα φτερά μου“, μια πολύ συγκινητική ιστορία για την πίστη στον εαυτό μας, ένας πολύχρωμος ύμνος στην αγάπη του γονιού προς το παιδί, που δε χωράει αμφισβήτηση και προσωπικά “θέλω”, μόνο αποδοχή και υποστήριξη. Είναι σημαντικό να υπάρχουν τα βιβλία οι χαρακτήρες των οποίων απλώς υπάρχουν ενσωματωμένοι στην ιστορία, χωρίς η ταυτότητά τους να αποτελεί απαραίτητα το βασικό θέμα της αφήγησης, καθώς δεν πρόκειται για κάτι εξωτικό, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας και με αυτόν τον τρόπο πρέπει να αντιμετωπίζεται.
Σε αυτήν την κατεύθυνση, ιδιαίτερα σημαντική είναι η δουλειά που κάνει το Πολύχρωμο Σχολείο – μία συλλογικότητα που δημιουργήθηκε από εκπαιδευτικούς και ανθρώπους από τον χώρο των κοινωνικών επιστημών και των ΛΟΑΤΚΙ+ κοινοτήτων με στόχο ένα σχολείο χωρίς διακρίσεις, όπου όλα τα παιδιά θα νιώθουν ασφαλή και ορατά. Μέσα από τις δράσεις και το εκπαιδευτικό υλικό που παράγει, προσπαθεί να ενισχύσει τη συμπερίληψη στην εκπαίδευση και να αντιμετωπίσει τις προκαταλήψεις που συχνά οδηγούν σε αποκλεισμό ή βία.
Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας έχει δημιουργήσει μια εκτενή και πολύ ενημερωμένη λίστα βιβλίων για όλες τις ηλικίες – από την προσχολική ηλικία και την εφηβεία μέχρι την ενηλικίωση. Η λίστα αυτή αποτελεί ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για όποιο άτομο αναζητά βιβλία που προωθούν τη συμπερίληψη και τον σεβασμό προς όλα τα άτομα χωρίς διακρίσεις.
Κλείνω αντιγράφοντας από το πολύχρωμο σχολείο: “Κανένα βιβλίο δεν έχει όλες τις απαντήσεις. Αλλά μπορεί να γίνει η αρχή μιας σημαντικής συζήτησης, αρκεί να ανοίξουμε χώρο για να ακούσουμε και να μιλήσουμε ανοιχτά. Συνεχίζουμε να αναζητούμε βιβλία, πηγές και αφορμές για συζητήσεις που να βοηθούν τα παιδιά να μεγαλώνουν με γνώση, σεβασμό και ασφάλεια ”.
* Όλα τα βιβλία που αναφέρονται στο άρθρο βρίσκονται και στην λίστα του Πολύχρωμου Σχολείου.
