Η εκπροσώπηση των ανδρών στα κείμενα και στα βιβλία των Επιστημών είναι έντονη και δεδομένη. Ωστόσο, η επιστήμη και η έρευνα είναι γεμάτη με σπουδαίες γυναίκες που με το πάθος, την ευφυΐα και την αφοσίωσή τους άλλαξαν τον τρόπο που κατανοούμε τον κόσμο.
Σήμερα γιορτάζονται παγκοσμίως οιγυναίκες και τα κορίτσια στην επιστήμη. Έτσι, αποφασίσαμε εδώ στην Κόκκινη Αλεπού να τονίσουμε για άλλη μια φορά την έμφυλη διάσταση στη γνώση, μέσω της παρουσίας της γυναίκας ερευνήτριας και επιστημόνισσας1 στον χώρο του παιδικού βιβλίου.
Ξεκινώντας την έρευνά μου από το σχολικό βιβλίο του σήμερα, θα μπορούσα συνοπτικά να πω ότι η ελληνική σχολική ύλη δεν είναι σεξιστική, αλλά είναι δομικά “σιωπηλή” για τη γυναίκα στην επιστήμη. Δεν λέει “όχι”, αλλά δεν λέει αρκετά “ναι” -και ειδικά, όχι συστηματικά, επαναλαμβανόμενα και κλιμακωτά. Είναι αλήθεια πως το θεσμικό πλαίσιο για τα σχολικά εγχειρίδια, περιλαμβάνει πλέον την απαίτηση από τους δημιουργούς τους να προάγουν την ισότητα των φύλων και να μην αναπαράγουν στερεότυπα στους ρόλους των φύλων, σε κείμενα και εικόνες. Ωστόσο αυτό δυστυχώς παραμένει ακόμα ζητούμενο. Ενώ αναγνωρίζεται ότι οι γυναίκες επιστημόνισσες στα σχολικά βιβλία κανονικοποιούν την παρουσία γυναίκας επιστήμονα, κάτι τέτοιο παραμένει θεωρητικό, καθώς οι αναφορές είναι συχνά λίγες και αποσπασματικές (π.χ. Μαρί Κιουρί σε Χημεία Β’ Γυμνασίου και Φυσική Γ’ Γυμνασίου).
Στην Αγωγή του πολίτη υπάρχει υλικό που μιλά άμεσα για ισότητα φύλων ως κοινωνικό/πολιτειακό θέμα, χωρίς ωστόσο να εστιάζει στη γυναίκα στην έρευνα. Στο οικοσύστημα των “Εργαστηρίων Δεξιοτήτων” υπάρχουν επιλογές που στοχεύουν πιο άμεσα στην ενδυνάμωση των κοριτσιών, ωστόσο επαφίεται στις επιλογές του σχολείου και των εκπαιδευτικών. Τέλος, τα γυναικεία πρότυπα μειώνονται με τη σχολική ηλικία και φτάνοντας στο Λύκειο η αντιπροσώπευση και τα θηλυκά πρότυπα της επιστήμης τείνουν στο μηδέν. Αυτό έρχεται σε συμφωνία με πρόσφατη μελέτη που παρατήρησε ότι καθώς μεγαλώνουν τα παιδιά οι πιθανότητες να ζωγραφίσουν επιστήμονες με στερεοτυπικά χαρακτηριστικά (δηλαδή λευκούς άνδρες) αυξάνουν σημαντικά.
Οι γονείς στην Ελλάδα έχουμε εν πολλοίς αφεθεί στο έλεος των εκδοτικών οίκων και των πρωτοβουλιών τους για παράθυρα σε έναν κόσμο που αντιπροσωπεύει τη γυναίκα στην Επιστήμη και εμπνέει τα κορίτσια για επιστημονική σταδιοδρομία. Το 2017 η Κόκκινη Αλεπού είχε κάνει ένα εκτενές αφιέρωμα στην ξενόγλωσση σχετική βιβλιογραφία. Εδώ και λίγα χρόνια έχουμε την τύχη να μπορούμε πλέον να βρούμε αρκετούς ελληνικούς σχετικούς τίτλους, όπως δημοσιεύσαμε τέτοια μέρα πριν 3 χρόνια εδώ.
Έκτοτε, είχαμε τη χαρά να υποδεχθούμε στα γραφεία μας πολύ ενδιαφέρουσες παραγωγές που προάγουν την εικόνα της γυναίκας στο επιστημονικό γίγνεσθαι του παρελθόντος και του παρόντος. Τέσσερα από αυτά έρχονται από τον χώρο της Αστρονομίας, μια επιστήμη που έχει ανάγκη από διεθνείς συνεργασίες ανεξαρτήτως φύλου. Το βιβλίο «3, 2, 1…εκτόξευση στο διάστημα!» (εκδ. Διόπτρα) αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στις πρωτοπόρες αστροναύτισσες1 Τζέσικα Μέιρ και Κριστίνα Κοχ. Το βιβλίο-αφιέρωμα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (Εκεί έξω στο διάστημα για 24 ώρες, εκδ. Πατάκη) επιλέγει την ισάριθμη και ισότιμη εκπροσώπηση των γυναικών στη διαστημική επιστήμη, με πρωταγωνίστρια της ιστορίας μια (μαύρη) αστροναύτισσα, τη Μπέκυ. Το βιβλίο «Πως ακούμε το σύμπαν» (εκδ. Διόπτρα) επιλέγει να τιμήσει μια κορυφαία εν ζωή επιστημόνισσα Φυσικής, την Γκαμπριέλα Γκονζάλες, συνεχίστρια του έργου του Αϊνστάιν, ενώ το βιβλίο “Κοίτα ψηλά” των Nathan Bryon και Dapo Adeola (εκδ. Πουά) μας γνωρίζει τη Ρόκετ, μια τολμηρή, ενθουσιώδη αστρονόμο, με ένα μεγάλο όνειρο: να γίνει αστροναύτισσα!
To 2025, εκδόθηκε ίσως το πιο ενδιαφέρον παιδικό βιβλίο για τη Μαρί Κιουρί (Η Μαρί Κιουρί και οι κόρες της – Μια ιστορία για τη δύναμη, την επιστήμη και την αδελφοσύνη, εκδ. Πατάκη). Η οπτική και η ροή του κειμένου και των πληροφοριών είναι γυναικοκεντρικές και θίγεται σε πολλά σημεία η θέση των γυναικών τόσο στις Φυσικο-Χημικές Επιστήμες όσο και στην κοινωνία γενικότερα. Οι άντρες της οικογένειας ήταν διεκδικητές του δικαιώματος των κοριτσιών και γυναικών στη μάθηση, στην επιστήμη, στην εργασία και την αναγνώριση. Το βιβλίο κλείνει με στατιστικά στοιχεία της γυναικείας υποεκπροσώπησης στις θετικές επιστήμες, αλλά και στον επιδραστικό τους ρόλο στις νέες γενιές, εικονίζοντας γυναίκες του κόσμου με τις άσπρες εργαστηριακές ποδιές τους.
Εστιάζοντας στην επιστήμη της Χημείας το βιβλίο «Η αστρόσκονη που μας δημιούργησε» (εκδ. Παπαδόπουλος) δεν παραλείπει να εμπλέξει πρωταγωνίστριες γυναίκες χημικούς. Το «Αναζητώντας τη γιγάντια μέδουσα της Αρκτικής» (εκδ. Πατάκη) μας μεταφέρει στη ζωή μιας γυναίκας θαλάσσιας βιολόγου, της Δρ. Μόρλευ. Αντίστοιχα, στην επιστήμη της Ιατρικής, δεν θα μπορούσα να παραλείψω το βιβλίο «Who Says Women Can’t Be Doctors?: The Story of Elizabeth Blackwell» (εκδ. Square Fish), που περιμένουμε με ανυπομονησία την ελληνική του έκδοση, καθώς προβάλει το θάρρος και το πείσμα της πρώτης γυναίκας γιατρού στον κόσμο. Το βιβλίο «Σούπερ ήρωας σαν εσένα» (εκδ. Μίνωας) αναφέρεται σε μια γυναίκα γιατρό, πρότυπο για την μικρή της κόρη. Τέλος, οι επιλογές σημαντικών προσωπικοτήτων της Ιστορίας που συνέβαλαν στην προαγωγή της μικροβιολογίας και της ιατρικής στο βιβλίο «Ο αόρατος κόσμος των μικροβίων» (εκδ. Μεταίχμιο) αναδεικνύουν τον ρόλο της γυναίκας στις επιστήμες αυτές.
Ξεφυλλίζοντας ενδιαφέρουσες συλλογές σπουδαίων προσωπικοτήτων συναντάμε εφευρέτριες, επιστημόνισσες από όλον τον κόσμο: στο βιβλίο «Ποτέ δεν θα καταφέρεις τίποτα» (εκδ. Καπόν) η διάσημη Μαρί Κιουρί γίνεται παράδειγμα θέλησης, επιμονής και δύναμης, ενώ ανάμεσα στις «Little Leaders: Bold Women in Black History – Vashti Harrison»2 (εκδ. Little Brown Book Group) υπάρχει μια αστροναύτισσα, μια αστρονόμος της Νάσα, μια χημικός κα. Το βιβλίο «20 σπουδαία κορίτσια πρότυπα του σήμερα» (εκδ. Διόπτρα) είναι εξ ολοκλήρου γυναικείο δημιούργημα και -μεταξύ άλλων- τιμά σπουδαίες προσωπικότητες των επιστημών. Τέλος, ανάμεσα στα «20 σπουδαία κορίτσια που άλλαξαν τον κόσμο» (εκδ. Διόπτρα) διαβάζουμε για 5 εφευρέτριες και επιστημόνισσες.
Η γυναίκα – σύμβολο στον χώρο της επιστήμης τιμάται εξίσου αποτελεσματικά μέσω της αξιοπρόσεκτα συμπεριληπτικής εικονογράφησης βιβλίων που ανήκουν στον ευρύτερο χώρο των βιβλίων γνώσεων. Ενδεικτικά αναφέρονται 3 πολύ αξιόλογα βιβλία που τιμούν τη γυναίκα-γιατρό: το «Όλα για την περίοδο» (εκδ. Πατάκη), το «Σκέψου πίσω από τις λέξεις: Σημαντικές έννοιες με απλά λόγια» (εκδ. Διόπτρα) και το «The Every Body Book»2(εκδ. Jessica Kingsley Publishers).
Από αυτό το αφιέρωμα δεν θα μπορούσα να παραλείψω τις γυναίκες εκείνες που πέραν και πάνω της ερευνητικής τους ταυτότητας, έχουν φροντίσει να αφήσουν το αποτύπωμά τους και στην παιδική βιβλιογραφία, με βιβλία γνώσεων, γύρω από την επιστήμη τους. Η Δρ. Jess Wade είναι ερευνήτρια στην επιστήμη των υλικών (Imperial College London) και είναι η συγγραφέας του βιβλίου «Νάνο» (εκδ. Ποταμός) που πραγματεύεται με απλό τρόπο την επιστήμη της Νανοτεχνολογίας. Η Όνορ Κάργκιλ-Μάρτιν, παράλληλα με τις διδακτορικές της σπουδές στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία, συνέγραψε το βιβλίο «Με τη φωνή της – Οι γυναίκες της Ελληνικής Μυθολογίας διηγούνται την ιστορία τους» (εκδ. Μεταίχμιο) με στόχο να αναδειχθούν οι δυναμικές, πλευρές της γυναικείας προσωπικότητας.
Η Τζωρτζίνα Σπύρη, με διδακτορικό στη Χημική Ωκεανογραφία, συνεργάστηκε με τη Μάνια Ζηρίδη για «Το Tαξίδι στην Αφρικανική Σαβάνα» (εκδ. Διόπτρα), μια φανταστική ιστορία που ενσωματώνει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα ζώα στην άγρια φύση. Η Ελένη Ανδρεάδη, περιβαλλοντολόγος, έχει γράψει αρκετά βιβλία που ενσωματώνουν οικολογικές και περιβαλλοντικές έννοιες για παιδιά όπως οι «Πράκτορες του πλανήτη: τα τέρατα των ωκεανών», «Οι Μαχητές του Ντάο:Υπόθεση Ηλιακό Τσάι» και«Οι Μαχητές του Ντάο: Λυπημένο Πάντα» (η σειρά έχει λάβει Κρατικό Βραβείο Βιβλίου Γνώσης στην Ελλάδα; εκδ. Μεταίχμιο). Τέλος, η Δρ Ελένη Βαρδουλάκη, Αστροφυσικός του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών εξέδωσε πριν λίγους μήνες το βιβλίο «Πλούτωνας ο μικρός πλανήτης με τη μεγάλη καρδιά» (εκδ. Νίκας), που συνδυάζει τη γνώση με τη φαντασία για τον νάνο πλανήτη Πλούτωνα.
Οι εκδόσεις δεν χρειάζεται απαραίτητα να αντικατοπτρίζουν τα τρέχοντα κοινωνικά στερεότυπα. Οι συγγραφείς, οι εικονογράφοι και οι εκδότες έχουν τη δύναμη να παίρνουν τολμηρές αποφάσεις για την ίση εκπροσώπηση ανδρών και γυναικών στην επιστήμη και στην έρευνα και την ανάδειξη γυναικών προτύπων, ώστε να υποστηρίζουν μια εξισορροπημένη αναπαράσταση του κόσμου. Αναμένουμε λοιπόν περισσότερες επιλογές παιδικών βιβλίων γύρω από τη διάσταση του φύλου στην Επιστήμη, γύρω από τις έμφυλες διαστάσεις της γνώσης, της έρευνας, της επιστημονικής σταδιοδρομίας και της διάκρισης.
Η Ελένη Αθανασοπούλου είναι Τακτικό μέλος της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων (ΕΙΦΚΔ) του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ), μέλος του Δικτύου Επιτροπών Ισότητας Φύλων των Ερευνητικών Κέντρων & Ινστιτούτων της Ελλάδας, Κάτοχος Πιστοποιητικού επιτυχούς ολοκλήρωσης του Επιμορφωτικού Προγράμματος «Κοινωνία και Φύλο: Ταυτότητες, Θεσμοί, Πολιτικές» του Παν/μίου Αιγαίου και ασνδημιουργός παρέμβασης στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης UniversALL του ΕΑΑ, με σχολική εργασία πάνω στο ερώτημα «Η Επιστήμη έχει φύλο;»
[1] Η θηλυκοποίηση των ουσιαστικών είναι ένας τρόπος υποστήριξης της ισότητας μεταξύ των φύλων και προτείνεται από την πρόσφατη μελέτη της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ), με τίτλο «Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά»
[2] Διαθέσιμο και σε ελληνικά βιβλιοπωλεία
